klassieker: Nostalghia (1983)


Vurige nostalgie
 
Films zitten vol vuur, soms letterlijk, soms figuurlijk. In Nostalghia (Andrej Tarkovski, 1983) is sprake van beide opties.
 
Het verhaal gaat over een Russische dichter die in Italië verblijft, zijn reisdoel is research te doen naar het leven en werk van een 18e-eeuwse Russische componist die geruime tijd in Italië verbleef. Het is een prachtige en melancholieke film, met als hoogtepunt het moment waarop de hoofdpersoon eindelijk de opdracht gaat uitvoeren die hij eerder in de film heeft aanvaard, namelijk om ritueel met een brandende kaars een antiek Romeins warmwater bassin te doorkruisen. Het bassin is op dat moment gelukkig genoeg drooggevallen, voor schoonmaak en restauratie (het betreft Bagno Vignoni, voor wie het ritueel zou willen herhalen). Pas bij de derde keer lukt het. Dit is een treffend voorbeeld van ‘slow cinema’, want alles is in real time opgenomen.
Deze uiterst uitgerekte kaarsjesscène is befaamd geworden. De ene helft van de mensheid vindt het geschuifel met het flakkerend vlammetje vreselijk en slaakt wanhopige zuchten, de andere helft van de mensheid vindt dit prachtig en slaakt bewonderende zuchten. Bij welke groep zuchters hoort u?
Oordeel vooral niet op basis van het losse fragment op YouTube, want dan zit u negen minuten lang op een klein scherm te kijken naar een man die tergend langzaam tot drie keer toe heen en weer loopt in een klamme omgeving, met een kaarsje in zijn hand. Wegzappen lijkt dan al snel de enige optie. Daarom het dringend advies: bekijk de hele film, want deze scène wordt zeer zorgvuldig voorbereid in de voorafgaande twee uur. En bekijk voor het optimale effect en de mogelijke inleving de hele film toch vooral bij voorkeur in de zaal, op het grote doek. Dit is echter helaas slechts zelden mogelijk en dan blijft een complete viewing van de dvd-versie over als best mogelijke tweede keus.
 
Ongebluste verlangens
Wat mij betreft zien we in Nostalghia de uitbeelding van een man, die met totale toewijding en met zijn laatste krachten zijn innerlijk vuur wil gaande houden. Hij wil blijven geloven in het nut van wat hij doet, ook al lijkt het zinloos. Hij ziet zijn daad als verzet tegen fataliteit en vanzelfsprekendheden. In deze film wil Tarkovski de essentie van het leven tonen, proberen door te dringen tot de kern. Het wezen van cinema is voor hem: het waarnemen van de onvolkomenheden en de waanzin van de individuele mens. Hij toont een aantal mensen die een heftige innerlijke strijd met onrust en ongebluste verlangens voeren.
 
In de woorden van Tarkovski: “Ik probeerde er [...] voor te zorgen dat het scenario van Nosthalghia niets overbodigs bevatte, niets wat het realiseren van mijn voornaamste opgave in de weg kon staan: de gemoedstoestand weer te geven van een mens die een intense onvrede voelt met de wereld en met zichzelf omdat hij niet in staat is een evenwicht te vinden tussen de werkelijkheid en de harmonie waarnaar hij verlangt. Zijn nostalgie wordt niet alleen veroorzaakt door het feit dat hij ontheemd is, maar ook door een meer algemeen verlangen naar zingeving van het bestaan.”
(Bron: Andrei Tarkovski, in: De verzegelde tijd, beschouwingen over de filmkunst. p. 196-197)
 
De Russisch dichter ontmoet in het afgelegen kuuroord de oude zonderling Domenico, een ondergangsprofeet, die bereid is de consequenties van zijn wereldbeeld te dragen. De oude man geeft aan het eind van de film een warrige toespraak vanaf de hoge sokkel van een ruiterbeeld (Marcus Aurelius, in Rome) en gaat daarna over tot zelfverbranding, als meest extreme waarschuwing aan de mensheid. Wat zien we hier: is het uiterste wanhoop, extreme waanzin of ultieme waarheid?
 
Een vlam is een vlam
Een bijna onvermijdelijke vervolgvraag is: heeft Tarkovski een film gemaakt die alleen gezien kan worden als Symboliek met een hoofdletter S en een Metafoor ook in kapitalen?
 
De meester zelf ontkende dit ten stelligste, lees maar:
De laatste tijd heb ik regelmatig de gelegenheid gehad met het publiek van gedachten te wisselen, en zo heb ik gemerkt dat men telkens met ongeloof reageerde als ik beweerde dat mijn films geen symbolen of metaforen bevatten. Geregeld vraagt men bijvoorbeeld naar de betekenis van regen in mijn films, of waarom in iedere film het beeld van water, vuur en wind terugkeert. Dergelijke vragen maken me wanhopig.
Regen, vuur, water, sneeuw, dauw en rijp vormen een deel van de werkelijkheid waarin we leven. Misschien zelfs zijn ze de waarheid van het leven. Het verbaast me daarom dat sommige toeschouwers de natuur (mits deze niet zonder onverschilligheid is gefilmd) niet werkelijk kunnen beleven, maar er steeds een verborgen betekenis achter willen zoeken.
Mijn antwoord luidt dat ik op het doek mijn eigen ideale wereld wil scheppen, zo volmaakt mogelijk, en zoals ik haar voel en zie. Ik houd geen speciale bedoelingen voor de toeschouwer verborgen, ik leid hem niet om de tuin. Ik reconstrueer de kenmerken van deze wereld die mij het meest expressief en exact lijken, en die voor mij de zin van het bestaan, die ons dreigt te ontglippen, tot uitdrukking brengen.”
(Bron: Andrei Tarkovski, De verzegelde tijd, beschouwingen over de filmkunst. p. 204).
 
Een groot deel van de film is doortrokken van water, met kletsnatte interieurs en eindeloos druppende regen. Tarkovski ontvouwt op een fascinerende wijze een raadselachtige grauwe wereld die bevolkt lijkt door louter gekken, die vervuld zijn van een melancholie die aan het eind fel opvlamt.
Tarkovski gebruikt de poëzie van zijn vader als hint voor hoe we de film kunnen begrijpen. Of dit echt verduidelijkend werkt? Ik citeer hier de slotregels van het gedicht ‘De blik verduistert’, die de Nederlandse ondertiteling als volgt vertaald:
 
“Ik heb mezelf opgebrand als een kaars op een feest.
Verzamel bij de dageraad mijn gesmolten kaarsvet.
Dan zullen jullie zien hoe jullie moeten huilen en waar jullie trots op kunnen zijn.
En hoe je, door je laatste portie geluk te schenken in lichtheid kunt sterven.
En hoe je je posthuum in brand kunt steken ter beschutting van het geluk.
Als een woord.”
 
Bronnen

Aanbevolen dvd: Nostalghia (Moskwood).
Negatief kijkadvies: de 9 minuten durende opname is integraal te raadplegen op YouTube: http://www.youtube.com/watch?v=KT_li-WHcII
 
PS
Poëzie vertalen is onmogelijk, wordt in de film gezegd. Het is in elk geval moeilijk. Ter vergelijking hier de Engelse vertaling van dezelfde dichtregels:
 
“I’m a candle burnt out at a feast
Gather my wax up at dawn,
And this page will tell you the secret
Of how to weep and where to be proud,
How to distribute the final third
Of delight, and make an easy death.
Then, sheltered by some chance roof,
To blaze, word-like, with posthumous light.”