Iraanse film: The Circle (2000)


THE CIRCLE (Dayereh)
Iran/Italië, 2000. Regie: Jafar Panahi.
 
De Iraanse film THE CIRCLE is een kralenketting van korte verhalen, met steeds een vrouw in de hoofdrol. De verhalen zijn met elkaar verbonden doordat de personages als het ware de aandacht van de camera aan elkaar doorgeven, de camera lijkt overdrachtelijk gezegd wel een soort estafettestokje.
Deze vernuftige manier van vertellen kennen we van bijvoorbeeld het toneelstuk LA RONDE van Arthur Schnitzler, maar ook van films zoals SHORT CUTS van Altman. Deze vertelvorm vergt een goede balans: de kralenketting van verhalen is zo sterk als zijn zwakste schakel.
Regisseur Panahi is erin geslaagd een krachtige film te maken. De camera volgt soepel de keten van hoofdpersonages, we zitten als toeschouwer de vrouwen dicht op de huid. De emoties onder de hoofddoekjes moeten met kleine gebaren en vooral met gelaatsuitdrukkingen worden overgedragen. Hulde aan de actrices (merendeel niet-professioneel) voor hun subtiele vertolkingen.
 
De inspiratievonk
In zijn twee eerdere films (DE WITTE BALLON en DE SPIEGEL) koos Panahi een klein meisje als hoofdpersoon, in hun kleine avonturen klonk al verhulde kritiek door. In interviews vertelt Panahi dat hij tijdens het maken van deze films zich afvroeg wat er van die kinderen terecht zou komen als ze opgegroeid zijn.
In zijn derde film geeft hij hierop een antwoord: hij toont de situatie van een reeks volwassen vrouwen van verschillende leeftijd (volgens Panahi zou je kunnen zeggen dat het om één karakter gaat in verschillende levensfasen): hoe ze op onontkoombare manier geconfronteerd worden met de beperkingen van hun persoonlijke vrijheid. Ieder van hen bevindt zich in een uitzichtloze situatie, bekneld in de maatschappelijke consensus van een in onze ogen extreem patriarchale samenleving.
 
DE SPIEGEL (Ayneh) sproot voort uit de aanblik van een oude vrouw op een bank, zich vastklemmend aan haar tas, starend in de ruimte. Het beeld van die gesluierde, vastgenagelde vrouw bracht de regisseur op het idee dat vrouwen in Iran in gesloten cirkels leven, onvermogend om uit die cirkels te ontsnappen. Verhuld stelde Panahi die gevangenschap aan de orden in AYNEH, waarin hij de achtjarige hoofdrolspeelster halverwege de film in opstand laat komen tegen haar filmrol. De directe aanleiding voor de in Venetië bekroonde film THE CIRCLE (Dayereh) is radicaler (-): in de krant las de regisseur het bericht over een vrouw die zichzelf en haar twee dochters doodde.”
(Jann Ruyters, verslag Filmfestival Venetië, in Trouw 11-9-2000).
 
Een politieke film?
THE CIRCLE toont ons Iran ook als een extreme politiestaat, waarin zonder uitleg mensen opgepakt worden en krantenoplages in beslag worden genomen. Aan de andere kant bevat zijn film een aantal terzijdes waarin steeds blijkt dat de individuele agenten aardige, of tenminste menselijke mannen zijn. Het hoofdthema van THE CIRCLE is de nuchtere demonstratie hoe vrouwen in Iran een aparte (lees: ondergeschikte) status hebben, ze zijn collectief afgeschermd van het openbare leven. Toch heeft THE CIRCLE niet het karakter van een feministisch pamflet of een brandend vlugschrift tegen de Islamitische Republiek.
Regisseur Panahi bezweert in elk interview dat hij met THE CIRCLE géén politieke film heeft willen maken. Hij is kunstenaar, geen politicus. Volgens Panahi leeft elk mens in een gesloten cirkel van beperkingen, voor vrouwen in Iran is deze cirkel wel aanmerkelijk kleiner dan voor mannen.
In my view, everyone in the world lives within a circle, either due to economic, political, cultural, or family problems or traditions. (-) I hope that if this film has any kind of effect on anyone, it would be to make them try to expand the size of the radius.” (World Socialist Web Site, 2 october 2000).
Met grote stelligheid verweeft Panahi ondertussen wel een reeks maatschappelijke taboes in zijn film: abortus, prostitutie, huiselijk geweld, gedwongen te vondeling gelegde kinderen; dit alles in combinatie met het gegeven dat alle hoofdpersonen vrouwen zijn die in de gevangenis hebben gezeten. Hoe kijkt Panahi tegen de Iraanse actualiteit aan?

Als je me vraagt over de hervormingen die president Khatami wil invoeren, dan verwijs ik net zo goed naar THE CIRCLE. Hoewel de nieuwe president de cirkel een beetje ruimer probeert te maken, is hij nog steeds gesloten. Daarom kan het parlement wel progressief zijn maar worden tegelijk schrijvers en journalisten opgepakt. Wij zitten er als filmmakers ook in, we vechten om de cirkel groter te maken, open te breken, maar de problemen zijn nog net als daarvoor, echt grote veranderingen zijn er nog niet
(de Volkskrant 14-9-2000, Jafar Panahi in gesprek met Peter van Bueren).
 
THE CIRCLE werd in eigen beheer geproduceerd met Zwitserse en Italiaanse coproducenten, zodat de Iraanse censuur beperkt bleef tot een vertoningsverbod dat na enige moeite doorbroken werd, met name dankzij de reputatie van de regisseur in het buitenland. Zijn film is in eigen land omstreden, maar beleefde een ware triomf in het internationale festivalcircuit, met onder andere een bekroning met de Gouden Leeuw op het festival van Venetië en de FIPRESCI-prijs van de internationale filmkritiek.
 
Het verhaal
THE CIRCLE toont in acht variaties hoe het in een leven kan mislopen, ofwel: hoe acht vrouwen tevergeefs trachten te ontsnappen aan de knellende moraal van hun omgeving.
De film opent met een geboorte, maar het is geen feestelijk moment. De jonge moeder blijft buiten beeld, de bevalling is alleen hoorbaar. Het eerste beeld toont een verpleegster, door een klein luikje brengt ze de kersverse grootmoeder het blijde nieuws: het is een prachtig kind, een dochter. De oude vrouw is ontzet: er is een dochter gebaard, nu zal de schoonfamilie zeker aandringen op een scheiding. Ze ontvlucht de confrontatie.
Gezien de titel van de film is het te verwachten dat we zullen terugkeren bij deze beginscène, maar eerst moeten we een rondgang maken langs diverse vrouwenfiguren. Bij voltooiing van de cirkel is opeens duidelijk dat de kraamkliniek onderdeel uitmaakt van de vrouwengevangenis, waar alle hoofdpersonen vandaan komen.
Terug naar het begin: de camera volgt de bezorgde grootmoeder naar buiten. Op de stoep staan drie vrouwen die tijdelijk verlof hebben. Ze gedragen zich als opgejaagd wild. Arezou is de meest weerbare en wereldwijze van het stel, maar ook zij loopt al snel vast in de buitenwereld. Hoe het met haar afloopt blijft ongewis, maar het kan geen feest zijn. Nargess is een jonge vrouw (met sporen van geweld in haar gezicht) die naïef blijft dromen van een paradijs. In een reproductie van een Van Gogh-landschap herkent ze bijvoorbeeld haar geboortedorp. Haar vriendin Arezou zorgt voor geld waarmee ze een buskaartje kan kopen (en een duur herenhemd), maar het lukt Nargess niet naar haar idylle terug te keren omdat ze geen reispapieren heeft.
Pari is zwanger en ongetrouwd. Ze klopt aan bij haar ouders, maar haar boze broers jagen haar het huis uit. Ze zoekt raad bij haar vriendin Monir die in een bioscoop werkt. Monir leidt een rustig leven omdat ze heeft geaccepteerd dat haar echtgenoot een tweede vrouw heeft genomen. Pari wil een abortus en zoekt daarvoor hulp bij haar vriendin Elham, een verpleegster die getrouwd is met een arts. Elham verbergt echter angstvallig haar gevangenisverleden voor haar man en wil haar geborgen leven niet in de waagschaal zetten. Pari dwaalt over straat, het wordt avond. Ze ziet hoe een andere wanhopige vrouw, Nayereh, zich gedwongen voelt haar dochtertje van vier alleen op straat achter te laten. De politie neemt het kind mee.
Nayereh loopt over straat, het is nacht. Diverse automobilisten proberen haar op te pikken, ze stapt tenslotte in bij een man. Het is iemand van de zedenpolitie, in de duisternis weet ze weg te sluipen. Een jonge, laconieke prostitué kijkt geamuseerd toe, zij wordt wel meegenomen naar de gevangenis (haar personage krijgt pas op de eindtitelrol een naam:Mojgan). Als de celdeur achter haar dicht dreunt draait de camera rond: alle vrouwen die we eerder zagen, zitten in dezelfde cel. Er wordt een naam geroepen: het is de vrouw die aan het begin van de film een dochter baarde.
 
Details
In de arrestantenbus ontstaat een gespannen sfeer: de prostitué steekt een sigaret op, maar moet deze doven op commando van de chagrijnige politiechef. Een mannelijke arrestant zingt een lied, op verzoek van zijn begeleiders. Ook dit kan de chagrijnige politiechef niet bekoren: Mond houden!
De arrestant geeft vervolgens blijk van een grote geestelijke kracht: hij loopt naar de opgefokte man toe en biedt hem een sigaret aan, hij maakt de sfeer gemoedelijk door zich niet te laten imponeren of intimideren. Ik kan het niet helpen hier een zelfportret van de regisseur in te zien: op agressie reageert hij met een menselijk geluid, zonder compromis, maar ook zonder contra-productieve provocatie.
De prostitué zegt de hele scène geen woord. De camera zit dicht op haar huid, terwijl ze gelaten in de bus zit. Haar gezicht spreekt boekdelen.

In this scene, everything extraneous has been removed, leaving only a profound, almost tactile sense of presence. There’s nothing to stand in the way of our observing the woman, entering into her thoughts and feelings, and absorbing her situation. Everything is left to the imagination, but our imagination is given so much space in which to expand and do its work that more is conveyed than if it were spelt out. In THE CIRCLE, the oppression that women in Iran (and elsewhere) suffer is never simply theoretical – it’s not a contention or an idea, it’s an experience.”
(Jared Rapfogel, ‘Don’t look at the camera: becoming a woman in Jafar Panahi’s Iran’, www.sensesofcinema.com)
 
Het niet kunnen roken van een sigaret zit als rode draad door de film. Panahi zegt hierover:
Ik heb mijn beste gedaan meer details te laten zien, zoals dat roken, dan de spectaculaire dingen. Ik toon geen executies, maar probeer de kleine details te laten zien die in mijn mening een dieper effect op publiek zullen hebben. Dat roken is op zich niet belangrijk, daar staat geen doodstraf op. Maar het hele systeem van “de cirkel” kun je uitleggen in dit soort kleinigheden, want het gaat niet alleen om wetten, maar om “dingen die niet behoren”, een mentaliteit die lastig te veranderen is en waardoor belangrijker zaken ook moeilijk zijn aan te pakken. De cirkel verruimen en doorbreken begint met de kleine details”.
(de Volkskrant 14-9-2000, Jafar Panahi in gesprek met Peter van Bueren).
 
In het tv-interview met Stardust, de filmrubriek van de Vpro, sprak Panahi vooral over technische zaken en zijn esthetische keuzes. THE CIRCLE toont de gebeurtenissen van een half etmaal, van de middag tot middernacht, met geringe tijdsprongen. De film begint met een jong, beweeglijk en naïef (of onbevangen) personage en eindigt met personages die meer levenservaring hebben. De cameravoering wordt navenant steeds meer statisch, de beeldkadrering wordt steeds meer begrensd, meer gesloten.
Panahi benadrukte ook in het Stardust-interview opnieuw de algemene humanistische invalshoek van zijn film. Alle mensen zitten gevangen in een cirkel, iedereen wil aan deze beperking ontsnappen. Probeer de politieke achtergrond te vergeten, probeer te ontsnappen aan die cirkels in ons denken.
 
THE CIRCLE is een dappere film, omdat het ruimte geeft aan algemeen menselijk tegengeluid: een geweldloos verweer tegen bekrompen gedachten. Iedereen, man of vrouw, moet in vrijheid kunnen beslissen welke richting zijn leven gaat en welke invulling zij (of hij) hieraan denkt te geven. Grote woorden voor een grote film.
 
Peter Bosma