Iraanse film: De wind zal ons meenemen (1999)




Figuurlijke en letterlijke filmbeelden
 
door Peter Bosma
circa 1000 woorden

 
Ook filmbeelden kunnen een figuurlijke en letterlijke betekenis hebben, net als woorden.
De Amerikaanse filmwetenschappers David Bordwell en Kristin Thompson behandelen deze kwestie in hun didactische handboek Film Art: An Introduction (van dit standaardwerk verscheen onlangs de negende editie, 2010). Ze geven een heldere uitleg bij hun onderscheiding van vier mogelijke betekenisniveaus: “Referential meaning”, “Explicit meaning”, “Implicit meaning” en “Symptomatic meaning”.
 
Bij de uitleg van deze termen gebruiken ze de klassieke musical The Wizzard of Oz (Victor Fleming, 1939) als voorbeeld (de huidige generatie cultuurbezoekers kent natuurlijk de toneelversie ‘The Wiz’).
Bordwell & Thompson omschrijven de vier betekenisniveaus van deze film als volgt:
1. De “referential meaning” (de verwijzende betekenis, de droge feiten) van The Wizzard of Oz is te omschrijven als: een meisje wordt in de jaren dertig door een tornado van haar boerenerf in Kansas naar het kleurrijke land van Oz geblazen. Na een reeks avonturen keert ze thuis terug.
2. De “explicit meaning” (de expliciete, de zichtbare betekenis) is te omschrijven als: een meisje droomt ervan haar huis te verlaten om aan haar problemen te ontsnappen. Nadat ze vertrokken is, realiseert ze zich hoeveel ze van haar familie en vrienden houdt. Haar verzuchting “There’s no place like home” kan als samenvatting van de film gelden.
3. De “implicit meaning” (de verborgen betekenis, de symboliek) kan omschreven worden als: een puber die op het punt staat de volwassenenwereld binnen te treden, koestert aanvankelijk het verlangen terug te keren naar de eenvoudige kinderwereld, maar ze accepteert tenslotte haar overgang naar de volwassenheid. In dit perspectief is The Yellow Brick Road een centraal symbool van een psychologische ‘rite du passage’.
4. De “symptomatic meaning” (de onderdrukte betekenis, de ideologie) van The Wizzard of Oz tenslotte kan de aandacht richten op de bevestiging van het geloof in de familie en de huiselijke haard als een laatste toevluchtsoord van menselijkheid, in een samenleving die in de jaren dertig gedomineerd werd door harde zakelijkheid en economische crisis. De film kan gezien worden als een uiting van escapisme of als bevestiging van traditionele waarden.
 
Laten we de vierdeling van Bordwell en Thompson eens proberen toe te passen op De wind zal ons meebrengen (1999) van de Iraanse meester Abbas Kiarostami.
 
De ‘referential meaning’ kan aangeduid worden als: een groep mannen reist naar een afgelegen bergdorp, ze logeren bij inwoners en wachten tot een bejaarde dame sterft. Ze willen haar begrafenis vastleggen, de oude dame is taai en de ploeg bezoekers brengt hun tijd in ledigheid door. Het zal duidelijk zijn: hier is geen sprake van een actiefilm.
 
Het tweede niveau van de ‘explicit meaning’ is te omschrijven als: een tamelijk onaangename man ondergaat een loutering. De chef van de ploeg is het prototype van een gehaast en gestresst stadsmens, zijn gedwongen verblijf in het dorp levert hem waardevolle inzichten op (of leert hem te berusten, het is maar hoe je het bekijkt). Zijn personage zal voor sommige toeschouwers pijnlijk herkenbaar kunnen zijn: ik zie in hem vooral een doorsnee toerist die zich als een hork gedraagt: ver van huis, zonder vaardigheid zich open te stellen voor de leefcultuur van de gemeenschap waar hij te gast is.
 
Het derde niveau van de ‘implicit meaning’ is hier het meest interessant. Dat begint meteen bij de beginbeelden. We zien een auto in de verte kruipen over bergwegen, een terugkerend motief bij Kiarostami. De slingerende bergweg en de steile helling als metafoor voor het levenspad, zoiets.
Het meest concreet kwam dit motief tot uiting in de korte film Roads (2006), een juweel van een filmgedicht waarin we Kiarostami in de auto zien rondrijden en foto’s nemen van sneeuwlandschappen. De bijbehorende fotoserie heeft ook de wereld rondgereisd en is zeer indrukwekkend. In de zomer van 2006 zag ik de expositie in het stadhuis van Bologna, een intense kijkervaring. 
 
De symbolische laag van De wind zal ons meebrengen is hiermee niet uitgeput, let bijvoorbeeld op de aandacht voor details als de scheerspiegel, of het appeltje dat schijnbaar toevallig wegrolt, of het hilarische gedoe rond de mobiele telefoon, of de aandacht voor de schildpad en het torretje (of is het een mestkever?) dat met voedsel sleurt, of de laconieke greppelgraver op de top van de heuvel, of de scène met het jonge meisje dat in een donkere kelder koeien melkt, of de aandacht voor de onbevangen kinderlogica van de verlegen schooljongen, of de bejaarde dokter die op zijn brommer poëzie van Hafez citeert. En natuurlijk de titelverklaring: de woorden zijn geciteerd uit een gedicht van de jong gestorven Iraanse dichteres Furugh Farrukhzad.
Wat de vierde betekenislaag betreft (de ‘symptomatic meaning’), ben ik van mening dat Kiarostami zich daar aan onttrekt, zijn film biedt een algemeen menselijk verhaal, zonder zware ideologische lading.
U kunt het bovenstaande controleren en aanvullen door de film te gaan zien (beschikbaar op koopvideo en DVD) en door de beschikbare literatuur te downloaden.         
 
Enkele hints voor sprokkeltochten op het internet
De site www.IMDB.com (International Movie Data Base) bevat ook een rubriek ‘external reviews’, hier staat rijp en groen door elkaar. Mijn aanraders zijn onder andere de Amerikaanse filmcriticus Roger Ebert (Chicago Sun-Times), criticus Jonathan Rosenbaum (Chicago Reader) en de filmenthousiast Tim Dirks (The Greatest Films). De World Socialist Web Site bevat opvallend vaak zinvolle essays, onder andere over De wind zal ons meenemen. De aanrader met stip blijft het Australische digitale filmtijdschrift Senses of Cinema
 
Via creatief gebruik van zoekmachines als Google kun je een prachtige documentatiemap stamenstellen. Type bijvoorbeeld de Engelse titel (The Wind will Carry Us) in en je komt op het essay van Godfrey Cheshire ‘Poetry and Sufism. A guide to understanding Kiarostami’s latest film’, terug te vinden op http://www.indyweek.com/gyrobase/Content?oid=oid%3A15283.
 
Een Franse vertaalslag loont zich ook: Le vent nous emportera stond in 2003 op het eindexamenprogramma van de middelbare scholen, met een stroom publicaties tot gevolg, onder andere de hele decoupage (het complete draaiboek), beschikbaar via http://www.ac.nancy.metz.fr/CinemaV/levent/11_decoup.htm en een geweldige analyse van 24 pagina’s, pasklaar en gratis beschikbaar in pdf-formaat: http://www.bifi.fr/upload/bibliotheque/File/Lycéens%20au%20cinéma%20PDF/levent.pdf of een uitvoerig dossier: http://www.cndp.fr/Tice/Teledoc/dossiers/dossier_levent.htm.  
 
Oorspronkelijk gepubliceerd in: Kunstzone, jrg 6, no 5 (mei 2007) pp. 6-7.