Boek en film: Effi Briest



Aanloop 1: Enkele verfilmde romans met psychologische portretten van vrouwelijke personages bekneld in de fatsoensnormen van hun tijd, met name de 19e eeuw:


 
De roman Effi Briest
De roman werd gepubliceerd in 1895. De roman was eerst als feuilleton verschenen, in zes delen, van oktober 1894 t/m maart 1895.
De 76-jarige auteur overleed 3 jaar later. Hij werkte eerst als apotheker. In Effi Briest 2009 vervult de dorpsapotheker een belangrijke bijrol, wellicht symbolisch voor de auteur? Het personage wordt in de filmversie van 2009 vertolkt door Rudi Vogeler, bekend van o.a. de films met Wim Wenders.
Fontane werkte na zijn apothekerstijd ruim dertig jaar als journalist (1839-1870). Na zijn pensionering werd hij romanschrijver. Eerste werk was de autobiografische roman Meine Kinderjahre.
De roman Effi Briest verwierf de lof van Thomas Mann en ook van diens zoon Heinrich Mann: ze waren onder de indruk van de karakterisering van de personages en hun milieu, de roman geeft een beeld van een tijdperk en een samenleving (Pruisisch Duitsland).
De roman was geïnspireerd op de werkelijkheid: Else, barones van Plotho, huwde in 1873 op 20-jarige leeftijd met de 24-jarige baron van Ardenne. Na 7 jaar huwelijk ontdekt de echtgenoot een stapel liefdesbrieven. De minnaar wordt uitgedaagd tot een duel en sterft. De baron overlijdt in 1919, de barones overlijdt in 1953 (op hoogbejaarde leeftijd dus).
 
De roman kent een korte aanloop, een schets van een gelukkige jeugd, de geborgenheid van ontspannen ouders, veiligheid, onschuld, ongebonden, vrije fantasie, Effi is een opgewekt, speels, spontaan, sportief, intelligent tienermeisje (beeld: schommel).
Meteen in hoofdstuk 6 is al de overgang naar het haar opgedrongen huwelijk met een oudere man, een voormalige aanbidder van haar moeder. Dit betekent een brute overgang van een onbezorgde jeugd naar een strakke sociale omgang met als idealen aanzien, eer, en carrière. Ze wordt een jonge vrouw die zich verveelt, en bekneld raakt in de fatsoensnormen van haar omgeving.

Nederlandse vertaling 1977 door Pé Hawinkels (met een nawoord van Hans Ester).
 
Fragment uit de roman: Effi is aan het buitenspelen, haar moeder roept haar binnen. Deze scène heeft net als de rest van het boek een observerende stijl, die bijna ‘filmisch’ te noemen is, maar ... Fontane had in 1894-1895 nog niet een film kunnen zien.
 
Het personage van de moeder van Effi Briest is in mijn ogen de meest tragische figuur van dit verhaal: ze neemt ongewild de verkeerde beslissing. Ze wil het beste voor haar dochter, maar denkt te veel vanuit haar eigen ambities en frustraties. Ze is verblind door maatschappelijk aanzien, prestige. Ze staat hiermee symbool voor een generatie van (Duits-Pruisische) ouders die hun kinderen opzadelen met een beperking van hun levensvreugde en spontaniteit.

Ook de generatie van haar kleinkinderen, de kinderen van Effi Briest, is getekend door een strenge opvoeding (de Duitse jeugd van het begin van de 20e eeuw). Michael Haneke maakte hier in 2009 een indrukwekkende film over, DAS WEISSE BAND.
 
Aanloop 2: de verfilmingen van Effi Briest:
 
Fassbinder maakte onderdeel uit van de Deutsche Neue Welle, met veel experimentele speelfilms. Bij EFFI BRIEST koos Fassbinder voor streng gestileerde zwart/wit beelden en een literaire vorm van voice-over, en monotoon minimaal acteren.
Vergelijk: CHRONIK DER ANNA MAGDALENA BACH - Daniëlle Huillet & Jean-Marie Straub, 1968.

Zie o.a. www.filmstarts.de/kritiken/41758-Fontane-Effi-Briest.html & http://jclarkmedia.com/fassbinder/fassbinder20.html.
En op Youtube:www.youtube.com/watch?v=v1Dec8Q-Z0E.
 
Opmerkelijk: een 35mm-kopie van deze Fassbinder film is moeilijk verkrijgbaar. Vergelijk: er is recent wel een goede restauratie, dvd-release en koffietafelboek gekomen van de tv-serie BERLIN ALEXANDERPLATZ, m.m.v. cameraman Xavier Scharzenberger en editor Juliane Lorenz.
 
De filmversie van 2009
Regisseur Hermine Huntgeburth is o.a. bekend van THE WHITE MASSAI, 2005. Ze is een ervaren en deskundige regisseur tegen de tijd dat ze EFFI BRIEST opneemt..
Ze koos voor bekende acteurs: in de titelrol actrice Julia Hentsch, o.a. Sophie Scholl, DIE LETZTEN TAGE, 2005. In de rol van echtgenoot Sebastian Koch o.a. DAS LEBEN DER ANDEREN, 2006 (en Zwartboek).
Ze koos voor een vrije bewerking van het boek. De openingsbeelden bijvoorbeeld tonen een gala-bal, die niet in de roman voorkomt. Ook het einde is aangepast.
Zie onder andere:
www.movie2movie.nl/94432-Interview-Hermine-Huntgeburth-('Effi-Briest').html.
 
Recensies waren lauw tot koud: In 2009 meestal negatieve recencies, met toch af en toe een citaat dat op de dvd-hoes of het filmaffiche zou kunnen passen:
 
“ Huntgeburth weet wel raad met de verstikkende sociale controle, het geroddel en gestook, en de onzinnigheid van een pistoolduel – dat ook in de laat 19de-eeuwse ogen al als onzinnig en achterlijk werd beschouwd. Ze overdramatiseert niet, en houdt daarmee greep op haar film.” (cinema.nl)
 
“Een verleidelijke film...de perfecte art direction, de interessante cast, en de fraaie Oostzee, die de ruimte krijgt en net als de bevrijdende liefde de hoofdrolspelers overspoelt, maken van deze Effi Briest een kijkfeest.’
De Groene Amsterdammer – Pauline Terreehorst: ‘De Duitse film bloeit weer’
 
Discussiepunt: EFFI BRIEST (2009) is in elk geval beter dan de andere recente Duitse kostuumfilm, BUDDENBROOKS, een tv-film uit 2008 gebaseerd op de roman Thomas Mann (1901).
 
Evaluatie na afloop van de vertoning: Het lijkt me tijd voor een herwaardering voor deze verfilming van Effi Briest?
Laten we de roman op de achtergrond plaatsen, laten we Fassbinder vergeten. Het is tijd voor een neutrale blik: hoe pakt de regisseuse het aan? Hoe vertelt ze het verhaal?