YouTube: de boom in!


Ik neem u graag mee op een wandeling langs het thema van bomen in films, aan de hand van enkele videofragmenten op You Tube. Op deze manier ontstaat een eigenzinnig compilatieprogramma voor thuis in de home cinema, ter inspiratie van eigen verkenningen van filmkunst in het perspectief van de natuur. Met het thema 'bomen' kun je natuurlijk vele kanten uit. Ik schrap de richting van de brede brainstorm over het bos of het woud en kies strikt voor het thema van de individuele boom, met als bijzondere focus 'de boomhut die als toevluchtsoord dient' en stel dan de vraag welke variaties in speelfilms beschikbaar zijn. In een mum van tijd trof ik vier geweldige voorbeelden aan.

door Peter Bosma
eerder gepubliceerd onder de titel ‘Bladwijzers op You Tube’, in: Boomstang, blad over bomen, nr. 1 (2009), pp. 62-63. 

Halte 1: zoekterm: “Sweetie Campion” (1.02 min)
Dit fragment toont de openingsbeelden van Sweetie (1989), de debuutfilm van Jane Campion. De film toont een familiesituatie die nogal gedomineerd wordt door de terugkeer naar het ouderlijk huis van Sweetie, de jongste dochter. Direct bij de credits komt haar boomhut in beeld, besproken in voice-over door haar oudere zus. We zien een uitbundige boom, vol in blad. Het fragment is ultrakort - dit is een echte teaser, want wie wil nu niet meteen de hele film zien? Ter geruststelling: het dvd-label Criterion heeft een ideale editie gemaakt (op hun website staat ook de bioscooptrailer gratis beschikbaar), maar wij beperken ons hier tot bomen. In het fragment op You Tube is te zien dat Jane Campion een kampioen is in het maken van openingsbeelden die meteen de aandacht van de toeschouwer grijpen: bijzondere camerastandpunten, mysterieuze muziek en een vloeiende tekst in voice over.
 
Halte 2: zoekterm: “Badlands This very moment” (1.56 min)
Terrence Malick is een eigenzinnige Amerikaanse filmmaker die buiten elke gangbare stroming staat. Momenteel is zijn nieuwste film in postproductie, The Tree of Life. Deze titel boeit ons als bomenliefhebbers natuurlijk meteen, maar het is nog afwachten hoe deze verwachtingen ingevuld gaan worden. Ik keer terug naar zijn debuutfilm Badlands (1973), over twee wereldvreemde tieners die op de vlucht zijn omdat ze gezocht worden wegens een serie moorden. Hun wereldbeeld is totaal verknipt, maar dat wordt getoond met een kalme vanzelfsprekendheid die verbijsterend is. Het fragment toont hun survivalkamp in een natuurreservaat. De jongen (Martin Sheen) toont een grote vindingrijkheid in de bouw van de boomhut en het meisje (Sissy Spacek) bekijkt stereoscopische foto’s en mijmert voor zich uit, ondersteund door de cadans van de muziek van Carl Orff. Fascinerende beelden, het lijkt een idyllische vakantie van twee leuke jonge mensen. Wie de hele film kent weet beter.

Halte 3: zoekterm: “Fellini Amarcord I sasi di Teo tornaro utili” (2.13 min).
Frederico Fellini schiep in Amarcord (1974) een fascinerende reeks herinneringsflarden van een jeugd in de jaren dertig. Deze film biedt een rijke grabbelton van beelden die je bijblijven. Over bomen gesproken: in het begin dansen er pluisjes door de lucht. Welke boom het precies is weet ik niet, het effect is ook zonder natuurkennis prachtig: je denkt eerst dat het sneeuw is, maar dan nee, het is zijn pluisjes die zweven, het is een teken van het voorjaar. Aan het eind van de film keert het beeld terug, de cirkel van de seizoenen is rond.
In het deel van de zomer zit een prangende scène, waarin de familie een uitstapje maakt op het platteland, samen met gekke oom Teo (Nando Orfei). Die krijgt het op zijn heupen en klimt een boom in. ‘Ik wil een vrouw, ik wil een vrouw” schreeuwt hij en weigert koppig uit de boom te komen. Op You Tube is het begin van de scène te vinden (zonder vertaling, maar dat is niet echt nodig). We zien een prachtige hoge boom, vol in blad, oom Teo is meer hoorbaar dan zichtbaar. De familievader is op theatrale wijze ten einde raad, allerlei mensen bemoeien zich met de situatie, een ladder wordt tegen de boom gezet, maar oom Teo verdedigt zijn positie met stenen. De ontknoping is voor de bomenliefhebbers niet van belang (en staat niet in het fragment), maar voor wie het weten wil: een dwerg non moet er bij komen om de rust te herstellen. Een hommage aan deze zomerse scène zit overigens in Colpo di Luna (Alberto Simone 1995) waarin Jim van der Woude op overtuigende wijze de familiegek vertolkt die het soms allemaal te veel wordt en ook in een statige hoge boom klimt.
 
Halte 4: zoekterm: “El Sol del Membrillo Interlude no 3” (1.13 min).
We eindigen deze korte wandeling met een fragment, aangeboden via videokanaal Kinonik. De Spaanse regisseur Victor Erice toont in El Sol del Membrillo (1992) de kunstenaar Antonio López aan het werk, die een kweeperenboom in zijn achtertuin probeert te schilderen. Een kaal, klein boompje, maar wel vol met gele vruchten. Op internet zijn talloze recensies te vinden met meer uitleg. De Filmkrant schrijft: ‘Erice heeft geen haast, zijn films verzetten zich tegen de opgewonden beeldcultuur. El sol del membrillo is een ode aan het observeren.’ De film is een pamflet over kunst en verbeelding, over de kenmerken van realisme, de intentie van de kunstenaar. Dit gebeurt met een minimale aanpak: een man spreekt en kijkt, hij ontvangt af en toe bezoek. De ernst wordt gelukkig wel doorbroken met lichtere momenten, zoals in dit fragment, waarin hij samen met een vriend spontaan een liefdesliedje ten gehore brengt. Wat is mooier dan twee mensen die ontspannen tweestemmig een gevoelig liedje zingen? Nou, dat ze het nog eens keer doen. Op het gemak doen ze inderdaad nog een tweede versie, want de heren waren niet echt tevreden over hun eerste poging.

Update: Wordt vervolgd?
Wellicht is het tijd voor een blog over bomen en boomhutten in films? Mijn bescheiden aanzet is bedoeld als inspiratie voor uitbreiding en aanvulling. Willem Scholten maakte me al attent op een film die enige tijd geleden op het International Film Festival Rotterdam heeft gedraaid: You Am I (Kristijonas Vildziunas, 2006), volgens de festivalcatalogus een “dromerig, fris en raadselachtig portret van een jonge generatie Litouwers en de draaglijke lichtheid van het bestaan. Een jonge architect trekt zich terug in zijn zelfgebouwde boomhut en wordt één met de natuur, zonder het contact te verliezen met zijn oude leven.”

Italo Calvino schreef de roman IL BARONE RAMPANTE, over een jongetje dat in 1767 na een ruzie met zijn ouders in een boom klimt en daar de rest van zijn leven niet meer uitkomt. Nederlandse vertaling: De baron in de bomen.

Over boomhutten is een fotoboek verschenen: Peter Nelson, The Treehouse Book (2000) en er is de website www.thetreehouseguide.com en www.boomhutbouwen.nl (Antoinette Blok). 
 
PS
Bos als griezelige ‘locus’ is terug te vinden in onder andere Mosquito Coast (utopische idealen in wilde natuur), Apocalyps Now (junge oorlog), Deliverance en Blair Witch Project (uitstapjes van stadsmensen), maar ook in Hansel und Gretel (Anne Wild, 2005). En MacBeth heeft natuurlijk ervaring met onheilspellende wandelende bomen.

Aan het slot van Fahrenheit 451 (Truffaut. 1966) is de wilde natuur echter een beschermend toevluchtsoord voor geletterde mensen, de enclave waar de vrije geest en de literaire beschaving nog veilig is.
En in de Japanse film Mourning Forrest (Naomi Kawase, 2007) is het bos de locatie van loutering en rouwverwerking. 

“Trees embody at once the comforting permanence of something older than man, the possibility of escape from mechanised and money-driven living; and atavistic, uncontrollable forces, frightening precisely because they pre-date and my well post-date us. In Noah Baumbach’s Margot at the Wedding (2007), a beloved tree in the central family’s garden represents at once the clan’s old-money solidity and worthiness, and its woes and vulnerabilities. Its roots are decayed; vulgar, poor neighbours want it cut down; and when the niggly and neurotic Margot (Nicole Kidman) climbs it in a fit of showy girlishness, she gets stuck and has to be rescued by firemen.”
Hannah McGill, in Sight & Sound, vol. 24, no. 8 (August 2014) p.8.