Eine Liebe in Deutschland (1983)


Hoe beoordelen we deze film, ruim dertig jaar na de première?
 
Alleen maar beroemde namen
Een eerste constatering: de rolverdeling is in elk geval sterk bezet, ook de regisseur geniet wereldfaam en de gelijknamige roman is spraakmakend.
 
Andrzej Wajda is een van de bekendste Poolse regisseurs, die vanaf 1955 zijn faam heeft gevestigd in een lange loopbaan. De Tweede Wereldoorlog is prominent onderdeel van zijn oeuvre, met als hoogtepunt Landschap na de slag (1970) en de trilogie A Generation (1955), Kanal (1957), As en Diamant (1958). In 2007 maakte hij Katyn, een aanklacht tegen de Sovjet oorlogsmisdaad in deze plaats. Zijn meest recente film is Walesa (2013).
 
Het scenario werd geschreven door Andrzej Wajda in samenwerking met Boleslaw Michalek en Agnieszka Holland (die kort daarvoor, in 1981, haar speelfilmdebuut had gemaakt met Provincial Actors en zichzelf daarmee bewees als regisseuse van naam).
De film is gebaseerd op de gelijknamige roman van Rolf Hochhuth, gepubliceerd in 1978. De recensie in Der Spiegel staat online: http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-42713374.html.
Rolf Hochhuth is een Duitse schrijver die het meest bekend werd met het controversiële toneelstuk Der Stellvertreter (1963) dat een kritisch commentaar bevat op paus Pius XII. Vier jaar later volgde het toneelstuk ‘Soldaten, necrologie uit Genève’, dat eveneens een kritische terugblik biedt op het recente verleden waarbij dit keer Winston Churchill het moest ontgelden.
 
Hanna Schygulla vertolkt de hoofdrol. Ze werd beroemd door haar medewerking aan films van Rainer Werner Fassbinder, zoals Katzelmacher (1969), Fontane Effi Briest (1974) en natuurlijk de oorlogsfilms Die Ehe der Maria Braun (1979) en Lili Marleen (1981). Ze werkte vanaf de jaren tachtig veelvuldig met internationale regisseurs samen, zoals onder andere Ettore Scola (La Nuit de Varennes, 1982), Jean Luc Godard (Passion, 1982), Marco Ferreri (Storia di Piera, 1983), Margarethe von Trotta (Heller Wahn, 1983) en in dezelfde periode dus ook met Andrzej Wajda bij Eine Liebe in Deutschland.
 
In deze film zijn ook de bijrollen sterk bezet. Otto Sander is de terugkerende zoon, zijn sonore stem en serieuze uitstraling kennen we van Der Himmel über Berlin (Wim Wenders, 1987). Armin Mueller Stahl is de wereldvreemde SS-officier die zich geconfronteerd ziet met een test van zijn morele geweten en die zich dan verschuilt in een doorgeslagen bureaucratische stuip. Twee jaar eerder had deze acteur geschittert in Lola (Werner Rainer Fassbinder, 1981). De Franse actrice Marie-Christine Barrault vertolkt de afgunstige kwaadaardige buurvrouw. Deze actrice heeft een diepe indruk op mij gemaakt met haar hoofdrol in een ander liefdesdrama gesitueerd in de Tweede Wereldoorlog: Een vrouw tussen hond en wolf (André Delvaux, 1979). Regisseur en acteur Bernhard Wicki speelt de humane dokter. De Poolse acteur Daniel Olbrychski is de intellectueel in de groep Poolse krijgsgevangen, hij werkte in tal van indrukwekkende films mee, onder andere van Wajda, zoals Landschap na de slag (1970).
 
Gemengde gevoelens
Een tweede constatering: de reacties in 1978 waren lang niet allemaal even positief over Eine Liebe in Deutschland (en de film is niet uitgebracht in Nederland).
 
Andrzej Wajda noteert op zijn website zijn intentie met de verfilming van de roman van Hochhuth: “The true wartime events recorded by Rolf Hochhuth seemed to me to be perfect material for a film. The story of a Polish prisoner of war from the 1939 campaign working under police supervision in the small Bavarian town of Brombach, his love for a German woman, and his tragic end on the scaffold could be told on the screen without difficulty. The excellent film theme gave me a chance to show on screen not only the collective past, but also the present of today's Germany.”
 
Dit doel heeft hij naar zijn eigen inzicht echter niet behaald: “Unfortunately, the story barely indicated the plot and described it generally and briefly, using only selected details. I, meanwhile, was unable to reconstruct real life in a small German town during the war. I didn't know the realities, and had to resort to fiction. The German audience sensed this unreality at once, which afforded them the opportunity to reject, with relief, the problems touched upon in the film.”
 
De filmrecensies in Duitsland waren in 1983 inderdaad grotendeels negatief, zie bijvoorbeeld:
 
Ook Dave Kehr (Chicago Reader) boort in een korte notitie in 2000 de film de grond in: “Andrzej Wajda's films generally lurch between the overblown and the merely incompetent, and he looks his worst when he doesn't have a strident political theme (a la Man of Iron) to cover his tracks. The lovers are so moronic (they don't take the slightest precaution against being detected) that sympathy wanes fairly quickly, and the clumsiness of the mise-en-scene (an alternation of goggling close-ups and flaccid, depthless long shots) takes care of the rest.”
 
Maar is dit harde oordeel terecht?
De Amerikaanse filmcriticus Vincent Canby (New York Times) oordeelde milder in 1984: ''A Love in Germany initially appears to be an uncharacteristic Wajda work. Love of this kind has seldom if ever interested him in the past. Yet  A Love in Germany may be one of his most effective films, evoking, effortlessly, large, haunting associations from a small set of extremely specific circumstances.”
 
In 2006 oordeelt de Britse filmcriticus Geoff Andrew (Time Out) ook milder: “Of the many films on the nature of Nazism, very few scrutinise its manifestation in the daily lives of ordinary people. Adapted from Rolf Hochhuth's novel, this may be framed as a particular historical enquiry into the events surrounding an illicit love affair between a small-town shopkeeper (Schygulla) and a Polish PoW (Lysak), but their predicament is so movingly embodied that it lifts the film out of semi-autobiographical dredging and into the realm of tragedy. Their love is destroyed by the local petit bourgeoisie, so infected with political disease that the village is rotten with gossip, greed, suspicion. Alongside Schygulla's aching gravity, Mueller-Stahl weighs in a tremendous performance as the perplexed and irritable Gestapo chief.”
 
En wat vond ik zelf?
Pluspunt: de film biedt een pijnlijke maatschappijkritiek, waarbij twee mythes ontkracht worden. Ten eerste was het thuisfront in Duitsland in oorlogstijd lang niet zo dapper en lijdzaam als het stereotype graag wil doen voorkomen. En men was allerminst solidair, de focus op het eigenbelang had de overhand. De bevolking was bezig met elkaar in de gaten te houden of ze waren verzonken in bekrompen zelfontkenning en keken weg van de nazi terreur. De film gaat niet over een oorlogsmisdaad, maar geeft wel zicht op de sociale processen bij een misdaad tegen de menselijkheid. De tragische liefdesgeschiedenis had helemaal niet zo tragisch hoeven te zijn. Iedereen draagt hierbij schuld, maar niemand voelt zich schuldig of stelt zich de schuldvraag zelfs. Ten tweede is de verwerking van het verleden in Duitsland toch niet zo perfect en grondig als graag gedacht wordt. De roman dateert uit de jaren zeventig, de film uit de jaren tachtig. Een terugblik vanuit die periode kenmerkt zich door het gegeven dat de meeste betrokkenen het verleden willen laten rusten en de details van de daden van inmiddels oude mensen niet willen uitspitten. De film ondergraaft dus breed gedeelde opvattingen over tijdsbeelden en zelfbeelden.
 
Minpunt: de personages blijven vlakke types, het zijn clichématige karakters van bordkarton. De opening van de film heeft het karakter van een leerstuk, onder andere door het vervreemdingseffect van de onderzoeker die de camera toespreekt. De verteller kruipt in de rol van de zoon die na dertig jaar terugkeert naar het dorp van zijn jeugd en naar de trauma’s die hij daar heeft ondervonden. Hij doet dat in het gezelschap van zijn tienerzoon, die de nieuwe generatie vertegenwoordigd die de oorlog niet heeft meegemaakt. Een erg open blik heeft deze jongen helaas niet, bij hem overheerst de schrille toon van verontwaardiging over vermeend onrecht dat nog niet sluitend bewezen is.
 
De film is wisselvallig van toon, van uiterst serieus en beklemmend tot merkwaardig melig komisch. Er is gekozen voor een halfslachtige vermenging van emotioneel aansprekende scenes en een afstandelijke kritische blik, met als gevolg dat de hele film doodslaat. Alle acteurs hebben betere films gemaakt waar ze meer met hun rol uit de voeten konden komen.
 
Een consequente aanpak in de traditie van het episch theater van Brecht had wellicht meer eenheid en kracht aan de film kunnen geven, maar dan had iemand als Hans-Jürgen Syberberg de regie moeten voeren (in 1977 maakte hij de ontregelende eigenzinnige film Hitler – ein Film aus Deutschland). Wellicht had een krijtstrepen enscenering zoals Lars von Trier toepaste in Dogville (2003) meer impact gegeven. De film Eine Liebe in Deutschland speelt zich af in Brombach, dat alle kenmerken heeft van een denkbeeldig klein en afgelegen dorpje, omringd door “schuldig landschap”.
 
Zie verder: