Onderzoek van Film en Bioscoop in Nederland in de jaren 90


Film en bioscoop in Nederland in de jaren negentig.
Een eerste aanzet tot een onderzoeksvoorstel

door Peter Bosma
april 2011

Centrale vragen: Hoe zag de bioscoopervaring van het (Nederlandse) filmpubliek er toen uit? Welke status had het medium bioscoopfilm en het filmerfgoed binnen de context van populaire cultuur?
 
Wat het dagelijks leven in de jaren negentig betreft, kunnen we over een indrukwekkend aantal mensen met een actieve herinneringen beschikken: de jongste generatie werd geboren in de periode 1975-1985, deze generatie beleefde in de jaren negentig hun eerste bioscoopervaring als kind en tiener.
In vergelijking met onderzoek naar de jaren dertig of vijftig beschikken we bij de jaren negentig over meer primaire bronnen, zowel meer in aantal als beter toegankelijk. Toch zijn ook veel archiefstukken (zoals borderellen, marketingplannen, filmladders) inmiddels in de papierversnipperaar beland. De wettelijke bewaartermijn voor bedrijfsadministraties is slechts zeven jaar. Bovendien veranderen de computersystemen, waardoor bestanden verloren kunnen gaan of niet meer leesbaar zijn. Diverse Nederlandse filmdistributeurs van de jaren negentig zijn inmiddels failliet (bijvoorbeeld Argus Films, Hungry Eye Pictures, Meteor), of zijn gefuseerd of van naam veranderd.
 
Het onderzoek betreft dus een nabij verleden, dat toch snel wegzakt in vergetelheid en ook op onverwacht grote afstand staat. Want bedenk wel dat het dagelijks leven er zo kort geleden totaal anders uit dan nu: het internet was bijvoorbeeld nog in opkomst, zeker in het begin van de jaren negentig waren er nog weinig websites en nog weinig internet-aansluitingen, ook e-mail was toen nog niet breed verspreid. De bekende provider xs4all werd bijvoorbeeld opgericht in 1993, door een groep van kritische en idealistische hackers (zie ook www.hacktic.nl). En rond 1990 waren er nog weinig mobiele telefoons (zeker niet in Nederland) en pinnen kon nog niet overal. En de OV-studentenjaarkaart werd in 1990 ingevoerd.
 
Je zult zeggen: interessant allemaal, maar wat heeft dit te maken met filmgeschiedenis en populaire cultuur?
Laten we beginnen met een brainstorm over de jaren negentig. Welke verschijnselen zijn kenmerkend voor deze periode, als we denken aan trefwoorden als: bioscoopvertoning, persreacties, publieksreacties, filmbeleving, herinneringen van filmtoeschouwers, de context van dagelijks leven, de context van populaire cultuur, postmodernisme, nostalgiecinema?
We richten ons op de filmbeleving van de Nederlandse bioscoopbezoekers in de jaren negentig. Deze periode wordt gemarkeerd door films als Wild at heart (1990) of Raise the Red Lantern (1991) aan het beginpunt en films als The Blair Witch Project (1999) of The Matrix (1999) aan het eindpunt.
Voor een eerste oriëntatie op het filmaanbod in de jaren negentig zie: Müller, Jürgen (ed) Films van de jaren 90, Köln etc: Taschen, 2005. Zie ook URL: http://www.taschen.com/pages/en/excerpts/popculture/show/2/40.htm.
 
In 1995 bestond de cinema honderd jaar, wat met diverse activiteiten gevierd werd. Het was ook een moment van bezinning voor de filmsector als geheel:
 
Voor het beantwoorden van deze vragen is het nodig een systematisch onderzoeksopzet te formuleren en uit te voeren.
Ten eerste: Selecteren en verwerken primair bronnenmateriaal zoals kranten, vaktijdschriften, overheidsdocumentatie, bedrijfsdocumentatie, filmladder-advertenties en zo mogelijk interviews met professionals.
Ten tweede: Inventariseren van secundair bronnenmateriaal, zoals bijvoorbeeld bestaand (publieks)onderzoek.
 
In de beperking toont zich de meester, maar in welke richting gaan we ons onderzoek beperken? Welke focus leggen we? Richten we ons op het jaar 1995, of zelfs een kwartaal van 1995? Of gaan we juist 1990 vergelijken met 2000?
 
Vijf mogelijke deelonderzoeken:
  1. Onderzoek van de Block-Buster, dat zich richt op de bioscoopvertoning en de publieksbeleving van kassakrakers.
  2. Onderzoek van de art-film, dat zich richt op de bioscoopvertoning en de publieksbeleving van ‘filmhuis-films’ (= American Independants, World Cinema, European Art film).
  3. Onderzoek van het filmerfgoed, dat zich richt op de bioscoopvertoning en de publieksbeleving van filmklassiekers.
  4. Onderzoek van de documentaire, dat zich richt op de bioscoopvertoning en de publieksbeleving van documentaires (non-fictie films).
  5. Onderzoek van de kinderfilm, dat zich richt op de bioscoopvertoning en de publieksbeleving van de kinderfilm (jeugdfilm/familiefilm).
 
Enkele mogelijke onderzoeksonderwerpen:
 
Ad 1: Block-buster:
 
ad 2: Art-film
 
ad 3: Filmerfgoed
 
ad 4: documentaires
 
ad 5: kinderfilm
 
Research locaties
 
 
 
 
Inhoudsopgave Syllabus
bij de cursus ‘Populaire cultuur: Film en bioscoop in Nederland in de jaren negentig’
Universiteit Utrecht, departement Cultuur & Media, april-juni 2006
Docent: Peter Bosma
 
deel 1: Materiaal voor opdracht 1 - dossier Kuhn (2002):
 
deel 2: Verplichte literatuur - achtergrond artikelen:
 
Bronnenmateriaal:
  1. FIAF-index (alleen met licentie te raadplegen, in het Informatiecentrum van het Filmmuseum)
  2. on-line bibliotheek catalogus van het filmmuseum (de collectie boeken, tijdschriften, artikelen en krantenknipsels). URL:
  3. Nederlandse Jaarboeken Film (1990-1995; 1996; 1997;1998;1999;2000)
  4. De Filmkrant (vanaf 1981, digitaal archief vanaf 1994)
  5. Skrien (jaren ’90 = nr. 169 t/m nr. 239)
  6. filmrecensies in Nederlandse dagbladen
  7. Catalogi van festivals: IFFR, NFF, IDFA
  8. filmadvertentie-ladders, beschikbaar in de KB (Koninklijke Bibliotheek), Den Haag
  9. Internationale jaarboeken film De Filmmuseum Data Bank (FMDB): collectie films, affiches, foto’s, video’s.
  10. websites: o.a. www.moviemeter.nl
 
Aanbevolen literatuur
· Filmjaarboek 1990-1995;; Filmjaarboek 1996; Filmjaarboek 1997, Filmjaarboek 1998, Filmjaarboek 1999; Filmjaarboek 2000.
· Allen, R.C. & D. Gomery, 1985, Film History: Theory and Practice. New York: Knopf.
· Biskind, Peter, Down and Dirty Pictures: Miramax, Sundance and the Rise of Independent Film, New York: Simon & Schuster, 2004.
· Elsaesser, Thomas e.a. (eds.), z.j., Hoogste tijd voor een speelfilm, Amsterdam: International Theatre & Film Books/ Leuven: Kritak.
· Hark, Ine Rae (ed), Exhibition, the film reader, London/ New York: Routledge, 2002.
· Kuhn, Annette Kuhn, Dreaming of Fred and Ginger: Cinema and Cultural Memory, New York: New York UP, 2002. British edition: An Everyday Magic: Cinema and Cultural Memory, London: Tauris, 2002.
· Schoots, Hans, Van Fanfare tot Spetters. Een cultuurgeschiedenis van de jaren zestig en zeventig. Amsterdam: Bas Lubberhuizen/Filmmuseum, 2004.
· Stringer, Julian (ed.), Movie Blockbusters, London/New York: Routledge, 2003.
 
Knipselkrant
· ‘De beste films van 1990’, in: Skrien 176 (feb/maart 1991) p 63.
· ‘De marketing of The Matrix’, in: Vprogids, 28 mei 2003.
· ‘Kerncijfers 1994-2003’, in: Statistisch Jaarverslag
· Delpeut, Peter, ‘De nacht van de wansmaak’, in: Skrien 172 (juni-juli 1990) p 62.
· Dominicus, Mart, ‘De scène van: Paul Ruven’, in Skrien 178 (juni/juli 1991) p 74.
· Heijne, Bas ‘Ik voel me goed’, in: NRC/Handelsblad 2-3-2002.
· Hofland, H.J.A., ‘Behang van het geheugen’, in: NRC/Handelsblad 28-10-2005.
· Hommel, Michel & Sonja Snoek, ‘redactioneel themanummer Cult Camp’, in: Skrien 187 (dec/jan 1992/93) p 3.
· Snoek, Sonja, ‘Het theater van de film. Hedendaagse camp-cinema’, in: Skrien 187 (dec/jan 1992/93) p 26-27.
· Bosma, Peter, ‘boekbespreking Van Fanfare tot Spetters’ [print out van E-view].
· Dossier Horsley (2005).
· Sontag, Susan, ‘The Decay of Cinema’, in: The New York Times Magazine, February 25, 1996, p 60-61. herdrukt als ‘A Century of Cinema’, in: Parnassus Poetry in Review, vol 22, nr 82, 1997, pp…. URL: http://partners.nytimes.com/books/00/03/12/specials/sontag-cinema.html [7-1-2003].
 
Ter inspiratie: enkele relevante doctoraalscripties
NB: Dissertaties (Phd-thesis) zijn te beschouwen als wetenschappelijke publicaties, doctoraalscripties (master thesis) daarentegen zijn de afsluiting van een wetenschappelijke opleiding. In het Duits spreekt men van ‘Diplom Arbeit’.
 
Toegift
 
Bronnen Nederlandse bioscoopgeschiedenis jaren negentig
 
Literatuur over de American Independant film in de jaren negentig
 
Dossier Horsley (2005).
· Boekbespreking in De Filmkrant, maart 2006, nr 275, p 32, URL: www.filmkrant.nl/av/org/filmkran/home.html
· Boekbespreking op de website van 8weekly, URL: http://www.8weekly.nl/index.php?art=3624.

Enkele case studies

enkele algemene introducerende literatuur rondom publieksonderzoek: