Lobato (2012)



Boekbespreking, gepubliceerd in: Boekman nr. 92, jrg 24 (najaar 2012) pp. 106-107.
 
De circulatie van films in kaart gebracht
Peter Bosma

English version: http://www.peterbosma.info/?p=english&english=14


De Australische mediawetenschapper Ramon Lobato is een onderzoeker die zijn publicaties genereus beschikbaar stelt op zijn persoonlijke website. NOOT 1. Hiermee sluit hij zich aan bij de groeiende praktijk van ‘open source accessibility’ in de academische wereld en bovendien leent zijn onderwerp van onderzoek zich bij uitstek voor een verspreiding buiten de gevestigde kanalen om, want hij richt zich op een inventarisatie en analyse van de mondiale informele distributie van films.
Dit is een onbekend gebied binnen de bestaande onderzoeksprogramma’s van media- en filmstudies. Zijn boek is dan ook expliciet een aanvulling op en milde polemiek met zijn vakgenoten, zoals onder andere Cones (2002), Acland (2003) en Iordonava (2008). Lobato geeft met zijn boek een samenvatting en herwerking van de resultaten uit zijn promotieonderzoek (2009) en de bevindingen die hij eerder in verspreid gepubliceerde artikelen met ons gedeeld heeft.
 
Toegang tot de filmcultuur
Lobato pleit ervoor de informele filmdistributie op de onderzoeksagenda te zetten, ten eerste alleen al vanwege de grote omvang van deze filmhandel buiten de institutionele kanalen van overheden en grote internationale corporaties. De exacte omzet is moeilijk te meten, want het is een vorm van handel die per definitie niet gedocumenteerd wordt en moeilijk te traceren is. Zelfs de meest elementaire kengetallen van deze schaduweconomie zijn niet beschikbaar.
Als tweede argument hanteert Lobato de grote culturele impact van de informele distributie. Een basisvraag binnen filmstudies is gericht op de toegang tot filmcultuur: welke films kunnen worden bekeken door welk publiek, met welke gevolgen? Bij het formuleren van een antwoord op deze vraagstelling kun je de informele filmdistributie niet negeren. Een groot aantal filmconsumenten immers kijkt intensief films, maar bezoekt nooit een filmtheater of filmfestival.
Voor een deel wordt dit kijkgedrag door de gevestigde orde benoemd als illegaal, want dan gaat het om de circulatie van onbetaalde kopieën. In het hoofdstuk “Six Faces of Piracy” schetst Lobato een meer genuanceerd beeld van dit verschijnsel. Je kan het zien als diefstal, maar ook als innovatief ondernemerschap en co-creatie, als verhoging van de toegankelijkheid en vrijheid van uitwisseling van gedachtegoed, of als verzet tegen de macht van de grote media concerns. 
Dit zijn controversiële opvattingen, die aanleiding zullen geven tot discussie. Voor een aanvulling en tegengeluid zie: P. Decherney, Hollywood’s Copyright Wars: From Edison to the Internet (New York: Colombia University Press, 2012).
 
 
Een ongrijpbaar fenomeen
De informele filmdistributie is een vorm van handel die versplinterd is en geografisch verspreid is. Lobato onderbouwt zijn pleidooi voor nadere analyse hiervan met talloze voorbeelden en enkele uitgewerkte case studies, zoals de Braziliaanse distributie van Tropa de Elite (2007). De illegale dvd versies van deze speelfilm waren zelfs al voor de officiële première verkrijgbaar, wat echter het succes van de bioscoop uitbreng niet in de weg stond, of zelfs bevorderde. Lobato schrijft ook een genuanceerd verslag van zijn waarnemingen van de handel in illegale dvd’s op de markt in Tepito, een wijk in Mexico City.
Informele distributie kan nauw verweven met een filmproductie die ook informeel is, zoals in Nigeria, waar de stroom van goedkoop gemaakte videofilms de bijnaam ‘Nollywood’ verwierf. Dit is een volledig op zichzelf staand circuit, dat slechts hoogst uitzonderlijk aandacht krijgt buiten de landsgrenzen (bijvoorbeeld tijdens het International Film Festival Rotterdam 2004).
Ook in de Westerse wereld bestaat informele filmproductie, in de vorm van genrefilms die volgens vaste formules in serie gemaakt worden en bekend staan als het domein van ‘straight to video’. Lobato signaleert opgewekt dat bij deze films voorspelbaarheid en middelmatigheid als positieve eigenschappen gelden. Het is een schaduweconomie en een subcultuur die volgens Lobato toch het beste onderzocht kan worden als een centraal onderdeel van de mondiale filmcultuur.
Filmwetenschappers richten zich tot nog toe vooral op de gecanoniseerde films en analyseren tekststructuren, vertelstrategieën en persoonlijke stijl. Ook het bestaande onderzoek van de filmhandel beperkt zich tot nog toe voornamelijk tot de (historische) economische achtergrond van dit corpus van films. Het landschap van de film canon is gaandeweg wel meer divers geworden, met aandacht voor talloze subculturen en niche markets, maar het betoog is steeds gericht op ontdekking van al dan niet verborgen kwaliteit en culturele waarde. Lobato signaleert dat de informele filmdistributie moeilijk grijpbaar is vanuit dit perspectief, hij pleit voor een horizonverbreding van het theoretisch kader, richting het onderzoeksveld van onder andere sociale geografie, urban studies, media antropologie en culturele economie.
 
Aan de slag
Het internet is de voornaamste doorgangssluis geworden voor de circulatie van films. In het slothoofdstuk brengt Lobato op een heldere manier de verschillende vormen van deze digitale handel en communicatie in kaart. De online filmdistributie is nog een grijze zone gevuld met ‘linking sites’, ‘video hosting sites’ en ‘cyberlockers’. Met dit inspirerend slotakkoord van het boek zitten we middenin de actualiteit, als we willen kunnen we meer zijn dan louter een passieve ooggetuige en ons een positie van gericht en onderlegd observator en commentator verwerven. De ambitieuze lezer kan meteen aan de slag, want het boek eindigt met een degelijke en helder geordende onderzoeksgids, met aanbevolen bronnen en tips.
 
Lobato, Ramon - Shadow Economics of Cinema: Mapping Informal Film Distribution - London: BFI/Palgrave MacMillan, 2012 – ISBN 9781844574117 – Prijs: 22,99 euro.
 
Noot 1: de persoonlijke webpagina van Ramon Lobato, met een link naar zijn publicaties: http://cci.edu.au/profile/ramon-lobato.
 
Literatuur