EYE Het zout van Svantie (1930)


Het zout van Svanetië (Jim Shvante / Marili Svanets)
USSR 1930, 54 min.
Regie: Michail Kalatozov  (Kalatozishvili)
 
Vertoond in het Filmhuis Den Haag, op 16 september 2013, met pianobegeleiding van Wim van Tuyl. Voorfilm: Schaakkoorts (1925)

Een Georgische filmregisseur maakte in 1930 een Sovjet-propagandafilm, over een afgelegen gebied in de bergen. De inwoners leiden een onmenswaardig bestaan, want er is gebrek aan zout en er is niet eens een fatsoenlijke weg. Rijke grondbezitters in de dalen buiten de arme dagloners van de bergdorpen uit. Hun cultuur kent vele primitieve rituelen. Begrafenissen worden uitgevoerd met godsdienstig vertoon en barbaarse gewoonten. Het paard van een rijke overleden man wordt bijvoorbeeld opzettelijk gedood door het doen uit te putten. Het leven boven op de uiterst moeilijk bereikbare berg is zelfs zo ellendig dat een geboorte wordt gezien als een rampzalige gebeurtenis.
De Bolsjewieken brengen aan het slot beschaving en rechtvaardigheid.  Maar wat zien we? Toch vooral een stel zwetende, agressieve psychopaten met verwrongen gelaatstrekken die prachtig ongerepte natuur vernielen.
 
Regisseur Kalatozov ensceneert en manipuleert zijn onderwerp, hij maakt mooie beeldcomposities en fraaie montagesequenties, maar kan dus ook gewoon glashard liegen met de camera, of de werkelijkheid ombuigen tot surrealisme. Hij is hiermee in goed gezelschap, want bijvoorbeeld Bunuel deed het ook, in zijn film TERRE SANS PAIN/ LAS HURDES (1933).
 
Ter vergelijking: De Armeense filmmaker Artavazd Pelesjan maakte in 1990 een nieuwe versie van zijn found footage film MER DAR (Onze Eeuw, 1982/1990), een half uur van overdonderende beelden. Zie ook de hommage aan hem: IL SILENZIO DI PELESJAN (Pietro Marcello, 2011).
 
Bespreking: Filmklassiekers op het tweede gezicht
 “De Svaneten zijn een Kaukasisch bergvolk in het Noordwesten van het tegenwoordige Georgië. Zij woonden op groote hoogte en leiden daardoor een geïsoleerd bestaan. Eén van de doelstellingen van het eerste communistische 5 jarenplan was dergelijke bergvolken te integreren in de Unie der Communistische Sovjet Republieken (hetgeen, gezien de recente geschiedenis, niet echt gelukt is). Dit is dan ook de achtergrond waartegen we de documentaire moeten plaatsen. Gezien deze achtergrond kunnen we ons er nu iets bij voorstellen dat de toenmalige Sovjet autoriteiten niet blij waren met deze film. De hele film gaat over het harde leven en de gebruiken van de Svaneten. Eén van hun ontberingen is dat er erg moeilijk aan zout is te komen en dat de aanvoerwegen moeilijk en gevaarlijk zijn. En dan in de laatste 5 minuten komen de heroische Sovjetarbeiders in beeld die een weg naar Svanetië aanleggen waarlangs o.a. zout kan worden aangevoerd. Volkomen met de haren erbij gesleept. Je voelt de regisseur als het ware denken "O ja, dat moet er ook nog in".
De gevolgen voor de regisseur bleven niet uit. De film betekende een grote terugslag in zijn carrière en pas in 1957 (dus na de dood van Stalin) doet hij met "Als de kraanvogels overvliegen" weer van zich spreken. Wat dat betreft lijkt de film als twee druppels water op "Oud en nieuw / De generale lijn" van Eisenstein uit dezelfde tijd. Ook hier gaat het om een propagandafilm (in dat geval over de collectivisatie van de landbouw) waarin de regisseur naar het oordeel van de machthebbers zijn artistieke neigingen onvoldoende heeft onderdrukt. En ook hier was een carrièrebreuk het gevolg. Ook cinematografisch vertonen de twee films overeenkomsten. Bijvoorbeeld op het gebied van het herhaaldelijk gebruik van extreme close ups van (over het algemeen zwaar doorgroefde) mensengezichten.”
Bron: Frank de Jong, URL: http://filmklassiekersophettweedegezicht.nl/mikhael-kalatozov/
 
Capsule: TCM
“Kalatozov built the film out of a dramatic fiction he shot but was unable to get approved by the authorities, combined with an ethnographic documentary about the isolated Caucasus mountain region where Svanetia is located. Intended as a propaganda piece about the Soviet state bringing the modern world to primitive lands with medieval sensibilities and crippling poverty, it becomes a mix of cultural documentary and expressionist historical study. This film doesn't simply record the lives of an alien culture, it dramatizes it with imagery and recreations that turns documentary into drama with a passion. It was, however, accused of excessive formalism as was his follow-up film, A Nail in the Boot. His career was set back for decades. Yet he rose from the ashes of political disfavor to create three masterpieces of Soviet cinema in the fifties and sixties: The Cranes Are Flying (1957), A Letter That Was Never Sent (1960) and I Am Cuba (1964). The roots of those films can be seen in Salt for Svanetia.”
Source: Sean Axmaker, URL:  http://www.tcm.com/this-month/movie-news.html?id=440085&name=Landmarks-of-Early-Soviet-Film-A-4-disc-DVD-collection-of-8-groundbreaking-films&banner=1
 
See also:
·       http://mubi.com/films/salt-for-svanetia
·       http://edinburghfilmguild.org.uk/2012-13/Salt%20for%20Svanetia.pdf
·       http://cineastefilipinas.blogspot.nl/2011/09/salt-for-svanetia-mikhail-kalatozov.html

Daniel Humphrey, Saving the Other/Rescuing the Self: Promethean Aspirations in Mikhail Kalatozov’s Sol Svaneti, in: Invisible Culture, no. 5. URL: http://ivc.lib.rochester.edu/portfolio/saving-the-otherrescuing-the-self-promethean-aspirations-in-mikhail-kalatozovs-sol-svanetii/