EYE - Terra Nova (1932)


gastauteur: Erik Daams
 
Historisch scharniermoment
Terra nova was oorspronkelijk bedoeld als de eerste Nederlandse geluidsfilm, maar vanwege veel productionele ellende werd het de laatste belangrijke zwijgende film uit de vaderlandse filmgeschiedenis.

De zee als filminspiratie
Vele cineasten waren geïnspireerd door de heldhaftigheid waarmee Nederland de zee bevocht. Haghe Film produceerde in 1930 een lange film onder de weinig originele titel De Zuiderzeewerken, die in het najaar van 1931 door een langere versie onder dezelfde titel werd vervangen. In 1932 maakte het Haagse bedrijf van Willy Mullens een definitief, maar nog steeds zwijgend verslag Van Zuiderzee tot IJsselmeer en Waddenzee over het afsluiten van de Vlieter, de laatste opening in de Afsluitdijk. Ook Joris Ivens vervaardigde een documentair Zuiderzee-epos.
William Rienks, eigenaar van Electra dat als eerste bedrijf een geluidsjournaal produceerde, had de droom om ook de eerste Hollandse speelfilm met geluid te maken. Toen Gerard Rutten dat hoorde, liep hij de deur bij Electra plat. De rolprent, om een mooi ouderwets woord te gebruiken, is echter nooit in roulatie uitgebracht. Verder dan een persvoorstelling van Terra nova op 1 december 1932 in het Scheveningse Seinpost kwam het niet. De recensies waren vernietigend.
 
De productie van Terra Nova
Rutten was na een opleiding aan de Academie voor Beeldende Kunsten naar Duitsland gegaan, waar hij in de UFA studio's opklom van hulpbelichter tot co-regisseur. Hij zocht contact met Rienks, die juist een 'sprekende filmcourant' had gelanceerd. Het was eigenlijk niet meer dan een aanzet tot een echt bioscoopjournaal, met een door zijn partner Frits Prinsen ontwikkeld optisch geluidsspoor op de filmstrook. In de tijd van de overgang van de zwijgende naar de geluidsfilm experimenteerden vele bedrijfjes met eigen systemen, wat meestal op een financieel fiasco uitliep. Rutten suggereerde Rienks niettemin de zaken groots aan te pakken. De toneelschrijver Ben van Eijsselsteijn schreef een scenario op basis van dé nationale gebeurtenis van dat moment.
 
Een Volendammer visser mobiliseert zijn dorpsgenoten in een laatste verzetspoging. De hele vloot vaart uit om met spaden de Afsluitdijk te slechten, maar door ondiepten kunnen de opstandigen hun doel niet eens bereiken. Er speelt ook een generatieconflict doorheen. De oude visser meent zijn broodwinning bedreigd door een goddeloos plan. Zijn knecht ziet de komende inpolderingen juist als een symbool van een betere toekomst: 'God schiep de wereld, maar het zijn de Hollanders die Holland hebben geschapen.' De visser interpreteert de mislukking van zijn expeditie als een ingreep van God die het morele verval van de mensheid afstraft, en in het bijzonder ziet hij de verloedering in zijn eigen gezin als oorzaak. 'Want zag hij niet eens zijn jonge vrouw in de armen van een ander?' Die ander blijkt zijn knecht te zijn, maar het veronderstelde overspel blijft een vage suggestie. Als een oud-testamentisch offer gooit de visser zijn vrouw overboord, maar de neergeslagen knecht krabbelt overeind, springt in het roeibootje en redt op het nippertje de vrouw. De schipper slaat in de kajuit de bijbel open, leest de tekst 'Mij alleen is de Wrake, zegt de Heer' en zakt dan levenloos ineen.
 
De critici stoorden zich aan de toneeldeclamatie door de hoofdrollen en de conventionele regie van de massascènes. Terra nova paste qua intentie en vormgeving in de traditie van de klassieke Russische cinema à la Eisenstein, waar sociale conflictstof als basis diende voor ideologisch verantwoorde producties.
Het drama was prachtig gefotografeerd door de van oorsprong Hongaarse cameraman Andor von Bàrsy. Bovendien werden de beelden uitstekend ondersteund door de muziek van Hans Brandt Buys. De jonge componist, die eerder al de muziek bij De brug van Joris Ivens had geschreven, wees uitdrukkelijk de gebruikelijke illustratieve sfeermuziek af ten gunste van ingenieuze motieven, die het dynamische ritme van de montage moesten volgen. Ieders gebrek aan ervaring met de nieuwe geluidstechnieken gooide echter de hele boel in de war. De film was zonder geluid opgenomen en werd in de studio van nagesynchroniseerde monologen en muziek voorzien. Prinsen had al gewaarschuwd dat zijn systeem de complexe muziek van een orkest met twintig musici technisch niet goed kon verwerken. Hij en Rienks kozen dus voor een begeleiding met simpele, sentimentele melodietjes door bioscoopmuzikant Paul Mulders. Hun meningsgeschil met Rutten werd nog erger, toen die ontdekte dat de echtgenote van Rienks, een fervent bioscoopbezoekster, stiekem met de montage van de film had geknoeid. Na een knallende ruzie werd de regisseur ontslagen. Rutten haalde z'n gram: Rienks' versie bleek een flop.
 
Dood water (1934)
Een jaar na de mislukte persvoorstelling in 1932 was Rutten begonnen aan een hermontage van Terra nova in de Schiedamse studio van Von Bàrsy. Hij sloot verder een contract met een Engelse firma voor een nieuwe geluidsband. Tijdens het werk ontplofte een lamp: de gloeidraad viel op het uiterst brandbare nitraatfilmmateriaal en in een oogwenk stond de hele ruimte in lichterlaaie. Slechts één blik overleefde de ramp. Toevallig zat daarin het historisch onvervangbare fragment van de dichting van het laatste gat in de Afsluitdijk. Deze opname gebruikte Rutten vervolgens als basis voor een nieuwe film: Dood water. Het verhaal bleef min of meer hetzelfde.
Moholy Nagy roemde later in het blad van de Filmliga het camerawerk van Andor von Bàrsy, 'welke ondanks incidenteele verwantschap met Rembrandt een grootsche, actueele spanning opwekt. Vele van zijn clair-obscure lichtverdeelingen, zijn tegenlichtopnamen van watervlakten staan op een hoogte, die weergaloos in de filmgeschiedenis is.'
Dood water werd op het festival van Venetië, waar de première in 1934 plaatsvond, bekroond met de prijs voor Beste Fotografie!
 
De reconstructie van Terra Nova
Het noodlot had voor Rutten nog meer in petto: zestig jaar lang werd Terra nova als verloren beschouwd, totdat men onverwacht een groot deel van het beeldmateriaal in een archiefopslag van het Filmmuseum aantrof. Ook de partituur van Brandt Buys werd teruggevonden. Aan de hand van een 'shot list' en een eveneens bewaard gebleven programmaboekje reconstrueerde Mark Paul Meyer in opdracht van het Filmmuseum Terra nova zoals de regisseur hem waarschijnlijk voor ogen had gestaan.
Bij de reconstructie van Terra nova in 1994 zijn vele, vaak in aparte blikken teruggevonden (ruwe) fragmenten in de correcte volgorde gemonteerd. De scène met het overspel, die Rienks al in de eerste versie had verwijderd, ontbreekt nog steeds: enkele setfoto's moeten dit gat overbruggen.
Rutten is overleden in 1982 en heeft het eerherstel van Terra Nova niet mogen meemaken. Zestig jaar na dato ging Terra nova in 1994 opnieuw in première, een curieuze paragraaf in de Nederlandse filmgeschiedenis. Nu, weer tien jaar later, zal Wim van Tuyl de film opnieuw laten klinken.
 
TERRA NOVA
NL, 1932, zw/w, 69 minuten (1893 meter, 24b/s, normaalbeeld), Nederlandse tussentitels.
Regie: Gerard Rutten. Productie: Filmmaatschappij Electra. Met: Adolphe Engers, Piet Rienks, Jeanne Donk.
Begeleiding: Wim van Tuyl (piano), maandag 15 maart 2004, in de serie zwijgende film & levende muziek, Filmhuis Den Haag.
 
Documentatie
 
Een andere Nederlandse films die op de grens van de geluidsfilm is gemaakt: ZEEMANSVROUWEN (Henk Kleinman, 1930), zie http://www.peterbosma.info/?p=blog&blog=75