EYE - Hoogstraat (1929)


De actualiteit van de zwijgende film. Een blogtekst van Peter Bosma, in samenwerking met Floris Paalman.

Hoogstraat. Een absolute film
NL, 1929, 12 minuten, zwart/wit met subtiele oranje toning, zwijgend, 35mm (keuringsrapport vermeld: 235 meter).
Regie: Andor von Barsy.

foto: collectie EYE Film Instituut Nederland

De projector fungeert in dit geval een tijdmachine die de toeschouwer laat reizen naar een ver verleden, ruim tachtig jaar geleden. Dankzij deze film kunnen we twaalf minuten flaneren door de vooroorlogse Hoogstraat in Rotterdam. Hier bekijken we op ons gemak de mensenstroom, de straatverkopers en de etalages, met als extra melancholieke ondertoon het feit dat deze winkelstraat in 1940 is kapot gebombardeerd.
 
Is deze historische filmwandeling ook leuk voor mensen buiten Rotterdam? Ja, want het is fascinerend om het dagelijks leven anno 1929 te kunnen zien. Wat is er te koop, wie loopt er rond, hoe gedragen ze zich? Leuk detail voor filmliefhebbers: in de bioscoop draait de Duitse zwijgende film MEINE TANTE, DEINE TANTE (Carl Frölich, 1927), met de destijds beroemde actrice Henny Porten.
 
Andor von Barsy (1899 - 1965) woonde zeventien jaar in Rotterdam, van 1926 tot 1942. Hij was in deze periode werkzaam als fotograaf en als cameraman van Nederlandse speelfilms (zoals onder andere ZEEMANSVROUWEN, 1930; DOOD WATER, 1934 en LENTELIED, 1936). Tevens was hij regisseur van opdrachtfilms. De Hongaars-Oostenrijkse immigrant Von Barsy maakte daarnaast op eigen rekening een avant-garde film over de Rotterdamse winkelstraat Hoogstraat (1929). Hij was hierbij duidelijk beïnvloed door de stadssymfonie van Walter Ruttmann, BERLIN, DIE SINFONIE DER GROSSSTADT. Von Barsy kwalificeerde in de begintitels zijn werk als een 'absolute film' en hij citeert aan het begin uit Goethe’s Faust: “Das ist die Welt / Sie steigt und fällt / Und rollt beständig...”. Andor von Barsy omlijste zijn filmische impressie van een levendige winkelstraat op geheel eigen wijze met een poppenkast-scène, hij geeft hiermee een ironische knipoog naar de toeschouwer.
 
Over het leven van Andor von Barsy zou een fascinerende roman te schrijven zijn. Hij werd in 1899 geboren in het Habsburgse Rijk, in wat nu Hongarije is. De voertaal bij de overheid was Duits en Wenen was het centrum van de wereld. Von Barsy kwam hier terecht op de Kadettenschule, het voorportaal van een militaire loopbaan. Voor de Eerste Wereldoorlog was hij gelukkig te jong en daarna bestond het Habsburgse Rijk niet meer. Hij verhuisde naar München waar hij een filmopleiding volgde. Via Berlijn kwam hij in 1926 in Nederland terecht. Hoe en waarom precies, dat is dus nog een heel verhaal.

HOOGSTRAAT ging in december 1929 in première (nadere details zijn mij onbekend) en werd in mei 1930 landelijk vertoond in het Filmliga programma: eerst in Amsterdam en Den Haag, later in het jaar in Arnhem, gevolgd door Utrecht in 1931 (overige gegevens over vertoningen ontbreken).
Ongetwijfeld was Von Barsy een trouw bezoeker van de Filmliga voorstellingen in Rotterdam, die vanaf oktober 1927 plaatsvonden in bioscoop Corso op de Coolsingel. HOOGSTRAAT werd wellicht in Rotterdam ook vertoond tijdens de “Hoogstraat week” in november 1930.
 
HOOGSTRAAT kan ook gezien worden als aanvulling op de langere promotiefilm DE STAD DIE NOOIT RUST (ook bekend als VAN VISSCHERSDORP TOT WERELDHAVENSTAD) die Von Barsy kort daarvoor, in 1928 had gemaakt in opdracht van de gemeente Rotterdam. Deze langere film werd onder andere vertoond tijdens de Filmliga voorstelling in Rotterdam van 17 november 1928.
 
DE STAD DIE NOOIT RUST werd in 2010 zorgvuldig gerestaureerd, dat was een heel gepuzzel, want de film is in vele versies overgeleverd. De gerestaureerde film werd voorzien van een subtiele sound scape door Charly van Rest en Pierre Bastien. Het Rotterdam van 1928 kon op deze manier opnieuw tot leven komen en triomfantelijk een omvangrijk nieuw publiek vinden, te beginnen tijdens het 40e International Film Festival Rotterdam 2011.
 
Meer informatie over DE STAD DIE NOOIT RUST: ‘De stad die nooit rust (1928)’, artikel van Floris Paalman in Kroniek nr. 179, januari 2011, pp.14-16. Deze tekst is met toestemming van de auteur op mijn website geplaatst: http://www.peterbosma.info/?p=blog&blog=74
 
 
HOOGSTRAAT is (in een zwijgende versie) on-line te bekijken op de site FilmInNederland.nl.
URL: www.filminnederland.nl/index.php?id=8&show=film&oid=29515.
en: https://www.eyefilm.nl/en/collection/selection/collection-dossiers/experimental-film-in-the-netherlands

Enkele bijzondere vertoningen van HOOGSTRAAT, in gedenkwaardige compilatieprogramma's:
 
1. Avanguardia dal Nederlands Filmmuseum - Avant-garde from Nederlands Filmmuseum: IL CINEMA RITROVATO 1997.
Vertoonde films: ETUDES DES MOUVEMENTS (Joris Ivens, 1927-28, 6'); IS ER EEN OVEREENKOMST TUSSEN KLANK, RYTHME EN KLEURAFWISSELING (Willem Bon, 1932, 5'); HET WONDER DER BLOEMEN (J.C.Mol, 1935, 18'); PIEREMENT (G.J.Teunissen, 1931, 11'); DROOMEN (Henk Alsem, 1931, 4'); KLEUR EN VORMAFWISSELING "CHOO-CHOO" JAZZ (Willem Bon, 1932, 4'); EUROPA RADIO (Hans Richter, 1931, 11'); DANS DER KLEUREN (Hans Fischinger, 1939, 6'); HOOGSTRAAT (Andor von Barsy, 1929, 11').
Muzikale begeleiding: Charles Janko (piano).
Zie http://www.cinetecadibologna.it/files/festival/CinemaRitrovato/archivio/fcr1997.pdf.

2. “De dingen in avant-gardistisch perspectief”. Muzikale begeleiding door Wim van Tuyl (piano). Rotterdam, Lantaren/Venster (vrijdag 24 feb 2006) en Den Haag, Filmhuis Den Haag (maandag 20 maart 2006).
Dit compilatieprogramma met hoogtepunten uit de internationale stroming van de poëtische montagekunst  werd eerder gepresenteerd op de Filmmuseum Biënnale 2003, onder de titel Docs meet avant-garde. Samenstelling Mark-Paul Meyer, muziek: Wim van Tuyl, piano (24 april 2003), Gert Wantenaar, accordeon (27 april 2003).
“Wij presenteren deze avond vier jonge Europese talenten, maar dan wel van ongeveer tachtig jaar geleden. De jongelui gaan zich te buiten aan een vrije improvisatie met de mogelijkheden van camera en montage, ze verkennen de grenzen van hun kunstvorm. We kijken door hun ogen naar dingen en mensen, we genieten van beweging, grappige voorvallen en visuele vondsten." 
Vertoonde films: Faits divers (Claude Autant Lara, 1923, 22’), À propos de Nice (Jean Vigo, 1930, 35’), Vormittagsspuk (Hans Richter, 1926, 6’) en Hoogstraat (Andor von Barsy, 1929, 12’).
 
3. “Rotterdam Avant-Garde – City Symphonies” (samenstelling Floris Paalman), 36e International Film Festival Rotterdam 2007, 1 februari: Lantaren/Venster.
Vertoonde films: “Filmtrailer “Rotterdam Classics, 150 jaar Gemeente Archief Rotterdam” (Jesse Boom, student Willem de Kooning Academie, 2007), Nul Uur Nul (Simon Koster, 1927, pianobegeleiding door Yvo Verschoor), The Buildings of De Erven Wed. J. Van Nelle at Rotterdam (Jan Teunissen, 1930, zwijgend), Groei (Jo de Haas, 1930, pianobegeleiding door Yvo Verschoor), Droomen  (Henk Alsem, 1931, zwijgend), Hoogstraat(Andor von Barsy, 1929, begeleid door Lucas Simonis & Pierre Bastien), De Brug  (Joris Ivens, 1928, zwijgend), De Steeg (Jan Koelinga, 1932, muziek: A.P.Bauer), Maasbruggen (Paul Schuitema 1937, muziek: Klaas van der Griend).
 
4. Rotterdamse school #8, 2007, 10 april: Lantaren/Venster – Doelenkwartet “Stille stad, levende muziek” (samenstelling Frank van Berkel).
Vertoonde films: Maasbruggen (Paul Schuitema, 1937, compositie: Koos van der Griend, 1905-1950), De Brug (Joris Ivens,1928, zwijgend vertoon en met een compositie van Oscar van Dillen), Panorama van de Koningshaven (Krieger, 1925, compositie: Arend Niks), Rotterdam Binnenstad (regisseur anoniem, compositie: Andreas Kunstein), Chiefwhip (reclamefilm, 1935, compositie: Friso van Wijck), Niemeyer pijptabak (reclamefilm, 1923, compositie: Andreas Suntrop), Katendrecht (regisseur anoniem, compositie: Andreas Suntrop), Machines (regisseur anoniem, compositie: Andreas Suntrop), Hoogstraat (Andor von Barsy, 1929, compositie: Pierre Bastien & Lukas Simonis).
 
5. Nederlands Film Festival 2010: “Rietveld en de Filmliga”, in filmtheater ’t Hoogt (samenstelling: Herman de Wit), met een score gecomponeerd en uitgevoerd door studenten van de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht, Faculteit Kunst, Media & Technologie.
Vertoonde films: Een doordeweekse dag (1932), Diepte (Frans Dupont, 1934), Hoogstraat (Andor von Barsy, 1929), Kabels leggen (J.Claudinghk, 1929), Jardin de Luxembourg (Mannus Franken, 1927), Sonate (Emiel van Moerkerken, 1934), Kijkjes in de dierentuin (Emiel van Moerkerken, 1936).
 
6. Rotterdam Classics 6 maart 2011, in LantarenVenster: ”Hommage Andor von Barsy” Samengesteld door Floris Paalman, in samenwerking met het Gemeentearchief Rotterdam, Eye Film Instituut Nederland en het Nederlands Fotomuseum.
Vertoonde films: Het Gemeente Gasbedrijf Rotterdam (1928), reclamefilm Pfaff naaimachine (1930), Rotterdam (1934, zwijgend), Hoogstraat (1929, zwijgend), Tusschen aankomst en vertrek (1938, met de oorspronkelijke muziekscore van Anton Schweitzer, uitgevoerd door het Rotterdams Philharmonisch).

7. 42e International Film Festival Rotterdam, 1 februari 2013, Cinerama 1: “Rotterdam Classics: Andor von Barsy”, Stadsarchief Rotterdam i.s.m. EYE, inleiding en samenstelling door Floris Paalman, muzikale begeleiding door de Rotterdamse band “Half Way Station”.
Vertoonde films: Het Gemeente Gasbedrijf Rotterdam (1928), reclamefilm Pfaff naaimachine (1930), Rotterdam (1934), Hoogstraat (1929), Tusschen aankomst en vertrek (1938).
 
Literatuur
- Albers, Rommy & Baeke, Jan & Zeeman, Rob (eds), Film in Nederland, Amsterdam: Nederlands Filmmuseum / Ludion, 2004, pp 154-155
- Albers, Rommy, ‘Biografie Andor von Barsy’, interne notitie EYE
- Brederoo, Nico, ‘De Invloed van de Filmliga’, pp. 183-228, in: Dibbets, K. & F. van der Maden (eds.), Geschiedenis van de Nederlandsche Film en Bioscoop tot 1940, Houten: Het Wereldvenster, 1986.
- Gierstberg, Frits & Joop de Jong (eds.), Andor von Barsy: Fotograaf in Rotterdam 1927-1942, Heijningen: Jap Sam Books, 2011.
- Halbertsma, Marlite & Patricia van Ulzen (eds.), Interbellum Rotterdam: Kunst en cultuur 1918-1940, Rotterdam: NAi Uitgevers / stichting Kunstpublicaties Rotterdam, 2001.
- Hogenkamp, Bert, De Nederlandse documentaire film 1920-1940, Amsterdam: Stichting Film & Wetenschap/ Van Gennep, 1988.
- Linssen, Céline & Schoots, Hans & Gunning, Tom, Het Gaat Om De Film! Een Nieuwe Geschiedenis van de Nederlandsche Filmliga 1927-1933, Amsterdam: Bas Lubberhuizen / NFM, 1999.
- Paalman, Floris, Cinematic Rotterdam.The Times and Tides of a Modern City, Amsterdam: proefschrift Universiteit van Amsterdam, 2010. Handelseditie: Rotterdam: uitgeverij 010, 2011. 
- Scholte, Henrik; Nederlandsche Filmkunst, Monografieën over Filmkunst, deel 3 (Coen Graadt van Roggen, ed.), Rotterdam: W.L. & J. Brusse, 1933.
 
met dank aan Floris Paalman voor zijn correcties en aanvullingen.
 
P.S. Enkele overige opties voor het samenstellen van een compilatie-programma: 

DE STEEG (Jan Koelinga, 1932), dit is ook een avant-garde film over Rotterdam. Het bevat een kritisch betoog over maatschappelijke ongelijkheid, want Koelinga toont een mooi gecomponeerde tegenstelling tussen beelden van de armoede in de steeg en het meer mondaine leven van de welgestelden in de hoofdstraten en in het park. 

ETUDES DES MOUVEMENTS A PARIS (Joris Ivens, 1927). Dit is inderdaad een vier minuten durende 'studie van bewegingen': van de camera en van mensen en voertuigen op de straten van Parijs. Een jaar later zette Ivens deze lijn door met DE BRUG (1928).
 
NOGENT, ELDORADO DU DIMANCHE (Marcel Carné, 1929). Dit is een mooie impressionistische sfeerschets van stadmensen die een dagje uit gaan en zich ontspannen aan de oevers van de Marne. Zie www.marcel-carne.com

MARKT IN BERLIN / MARKT AM WITTENBERGERPLATZ (Wilfried Basse, 1929). Querschnittfilm over de bedrijvigheid op een markt gedurende een dag (de opbouw, de handel, de afbouw).