introductie blogteksten zwijgende film


De actualiteit van de zwijgende films
Blogteksten van Peter Bosma
November 2013
 
Inleiding

Een zwijgende film komt pas tot leven bij de vertoning in de filmzaal.
In de filmzaal beleven we een perfecte projectie van de filmbeelden op het grote doek en kunnen we getuige zijn van de spannende strijd van de musici die ter plekke met klanken hun commentaar leveren. De musici begeleiden het publiek in de waarneming van de beelden en brengen de ingeblikte verhalen tot leven. En in het ideale geval beleven we in de filmzaal een voorstelling die aan diepte wint door de aanwezigheid van een aandachtig, ontvankelijk en omvangrijk publiek.
 
Het verschijnsel van de zwijgende film is een historische deelverzameling met eigenzinnige vormen en varianten van filmische expressie. Veel filmmakers uit die periode van circa 1895 tot circa 1930 zijn te beschouwen als vroege meesters van de filmkunst: ze zijn geen beginnelingen, maar volwaardige kunstenaars die werk maakten met een tijdloze zeggingskracht.
Wie het domein van de zwijgende film betreedt krijgt toegang tot een puur visuele en veelzijdige verbeelding, zonder gesproken dialogen. Alle woorden zitten opgesloten in de tussentitels, de filmkopie bevat bijna uitsluitend fotografische beelden. Dit biedt een open podium voor de inbreng van de muzikale begeleiding.

Zwijgende film bekijken is als vliegen met een machine van de gebroeders Wright: de toeschouwer zit in een wiebelige balans tussen extase en catastrofe. Minder metaforisch gezegd: verveling en vervoering kunnen dicht bij elkaar liggen. We moeten wennen aan een andere beeldtaal en een ander verteltempo, aan een andere chemie van ontroering.
In het ideale geval krijgen we een glimp van een hogere waarheid en wijsheid, dan raakt het dode materiaal toch opnieuw een gevoelige snaar.
 
Mijn ambitie is samen te vatten als: ”zo veel mogelijk mensen zo veel mogelijk laten genieten van zwijgende films, vertoond op het grote doek met live muzikale begeleiding.”

In deze bundeling van teksten doe ik verslag van mijn positieve belevenissen in de filmzaal bij diverse vertoningen van zwijgende films op het grote doek. Steeds opnieuw maakte ik mee dat zwijgende films een actuele zeggingskracht kunnen hebben. Deze ervaring wil ik delen, met als doel zodoende het filmerfgoed uit de periode van de zwijgende film toegankelijk te helpen maken.

Inspiratiebron hierbij is het advies dat Henk van Os zijn lezers gaf in een gastcolumn in De Groene Amsterdammer van 14 april 2011: “Toegankelijk maken doe je vooral door 1. van feitelijke gegevens over een kunstwerk een spannend verhaal te maken of door 2. te vertellen waarom een bepaald kunstwerk zo veel voor jou betekent”.
 
Deze ‘blogteksten’ zijn een kleine greep uit een lange periode van vele indrukwekkende kijkervaringen, die begon in de jaren tachtig. Mijn eerste kennismaking met zwijgende film vond plaats tijdens de lessen filmgeschiedenis die Hans Saaltink aan de Filmacademie gaf. Als toehoorder van deze cursusreeks in de periode 1983-1986 kon ik een groot deel van de collectie van het Nederlands Filmmuseum ontdekken, onder andere films van Buster Keaton, S.M. Eisenstein, Fritz Lang en van de Europese avant-garde.
In Nederland is Theodore van Houten de meest actieve pleitbezorger van live muzikale begeleiding bij zwijgende films. De eerste van zijn voorstellingen die ik meemaakte was in 1982: de succesvolle heropvoering van NIEUW BABYLON (Kotzintsev/Trauberg, 1929), met orkestbegeleiding en in aanwezigheid van regisseur Trauberg.
Bij het Nederlands Filmmuseum deed Stefan Ram pionierswerk op het vlak van muzikale begeleiding van zwijgende films, hij werd opgevolgd door Martin de Ruiter.
In het seizoen 1990-1991 woonde ik in Brussel, waar ik het Koninklijk Filmarchief veelvuldig bezocht. Hier waren dagelijks twee zwijgende films met pianobegeleiding te beleven, een traditie die nog steeds wordt doorgezet (weliswaar iets minder frequent, want ook daar is het publieksbereik beperkt tot een kleine harde kern).
In de jaren negentig organiseerde Theodore van Houten een reeks van prachtige seizoenprogrammeringen, onder de vlag van stichting Film in Concert. Als co-filmprogrammeur van LantarenVenster (Rotterdam) kon ik getuige zijn van een serie geweldige filmconcerten in eigen huis, aangeleverd door de stichting Film in Concert en daarnaast door het Filmmuseum, het Max Tak Orkest en The Sprockets. Van 2001 tot 2012 programmeerde ik zelf in LantarenVenster op bescheiden schaal zwijgende films met muzikale begeleiding.
 
De collectie van EYE Film Instituut Nederland is een rijke bron voor filmconcerten, zoals ze veelvuldig in eigen huis demonstreren met hun reeks Cineconcerten. Daarnaast vervult het Haags Filmhuis een pioniersrol, met hun serie filmconcerten op de maandagavond, samengesteld door Erik Daams.

Op deze blogsite verwelkom ik een selecte groep gastauteurs, die geheel belangeloos hun waardevolle teksten ter beschikking hebben gesteld: Erik Daams, Floirs Paalman, Yvo Verschoor, Wim van Tuyl, Celine Linsen, Ivo Blom, Karel Dibbets, Jos van der Burg.
 
 
Op mijn website staat onder andere de volgende teksten:
 
 
Artikelen
  1. ‘De restauratie en presentatie van BEYOND THE ROCKS’ (Sam Wood, 1922): www.peterbosma.info/?p=blog&blog=7.
  2. ‘Liefde in tijd van inflatie’ - VROUWENLIJDEN (Speyer, 1919) en BIGAMIE (Speyer, 1927): www.peterbosma.info/?p=blog&blog=52.
  3. ‘DE BRUG (ivens, 1928) vanuit het perspectief van het programma’: www.peterbosma.info/?p=artikel.
  4. Mijn TMG artikel over ELISO (1928): http://www.peterbosma.info/?p=artikel&artikel=34.
 
Blogteksten, o.a.
  • Duitsland: Menschen am Sonntag (Robert Siodmak & Edgar G. Ulmer, 1929)
  • Duitsland: Asphalt (Joe May 1929)
  • Duitsland: Weltstadt in Flegeljahren (Heinrich Hauser, 1931)
  • Duitsland: Berlin, die Sinfonie der Grossstadt (Walter Ruttmann, 1927)
  • Duitsland: Schatten (Arthur Robison, 1923)
  • Duitsland: Der Golem (Paul Wegener, 1920)
  • Duitsland: Nerven (Robert Reinert, 1919)
  • Duitsland: Raskolnikov (Robert Wiene, 1923)
  • Frankrijk: En rade (Alberto de Cavalcanti, 1927)
  • Frankrijk: À propos de Nice (Jean Vigo, 1930)
  • Frankrijk: J’accuse (Abel Gance, 1919)
  • Frankrijk/Algerije: l’Atlantide (Jacques Feyder, 1921)
  • Italië/Libië: Kif Tebbi (Mario Camerini, 1928)
  • Engeland: South (Frank Hurley, 1919)
  • Engeland: Down Hill (Alfred Hitchcock, 1927)
  • Spanje: La Revoltosa (Florian Rey, 1924)
  • Tsjechië: Kreutzersonate (Gustav Machaty, 1929)  De witte non van St.Veith (Martin Fric, 1929)
  • Brazilië: Limite (Mário Peixoto, 1931)
  • Japan: The Water Magician (Kenji Mizoguchi, 1933)
  • China: De Roos van Pu Chui (Hou Yao, Li Minwei, 1927)
 
  • Hollywood: The Patsy (King Vidor, 1928)
  • Hollywood: The Cat and the Canary (Paul Leni, 1927)
  • Hollywood: The Wind (Viktor Sjöström, 1928)
  • Hollywood: Lonesome (P. Fejos, 1928)
  • Hollywood: Sunrise: A Song of Two Humans (F.W. Murnau, 1927) & City Girl (1930).
  • Hollywood: The Kiss (Jacques Feyder, 1927)
  • Hollywood: The Crowd (King Vidor, 1928)
  • Hollywood: Blood and Sand (Fred Niblo, 1922)
  • Hollywood: Out Yonder (Ralph Ince, 1917)
  • Hollywood: Submarine (Frank Capra, 1928)
  • Hollywood: The Valley of Hunted Men (1928) Straight Shooting (1917)
  • Hollywood: The Night Cry (1926)
  • Hollywood: Peter Pan (1924)
 
  • Georgië: Eliso (Nikolaj Sjengelaja, 1928)
  • Sovjet Unie: De man die zijn geheugen verloor / Oblomok imperii (Friedrich Ermler, 1929)
  • Sovjet Unie: Bed en Sofa (Abram Room, 1927)
  • Sovjet-Unie: By the Law (Lev Koelsjov, 1926)
  • Sovjet Unie: Vesnoi (Michail Kaufman, 1929)
  • Sovjet Unie: De man met de camera (Dziga Vertov, 1929)
  • Sovjet Unie: Pantserkruiser Potemkin (Sergej Eisenstein, 1925)
 
Gastschrijvers
  • Céline Linssen: ‘La Belle dame sans merci. De venijnige kracht van de liefde’, in: Skrien212 (februari-maart 1997) p. 32-33. Aangevuld met de recensie van Jos van der Burg, ‘De wraak eener vrouw’, in: Het Parool, 13 februari 1997.
  • Ivo Blom: ‘Ballet mécanique’ (Fernand Léger, Dudley Murphey, 1924), Kroniek van de stille film (nr. 22), Brussel: Koninklijk Filmarchief, december 1995.
  • Karel Dibbets: ‘Landschap tussen hemel en hel’ (over DE RIJN VAN LOBITH TOT AAN ZEE, 1922), URL: http://www.kb.nl/coop/geheugen/filmmuseum_pdf/Dibbets-Landschap.pdf. Zie ook: http://kd.home.xs4all.nl/KDpublicaties.html.
  • Floris Paalman: De stad die nooit rust (1928), in: Kroniek nr. 179, januari 2011, pp14-16, uitgave: Historisch Genootschap Roterodamum.
  • Yvo Verschoor: statement over het begeleiden van zwijgende films. Zie ook: www.yvoverschoor.nl.
  • Wim van Tuyl, die zijn begeleiding bij Kif Tebbi toelicht.
  • Erik Daams, een kompaan en collega programmeur van filmconcerten, die al zijn voorstellingen uitvoerig toelicht in het programmablad en steevast prikkelend inleid.
 
Documentatie
 
Verbindingslijnen
Deze lijst met blogteksten biedt een tamelijk willekeurige greep uit het assortiment van de zwijgende cinema. Het is mogelijk om in deze rijke overvloed aan beschikbaar materiaal een aantal thematische lijnen uit te zetten, zoals bijvoorbeeld:
 
Documentair beeld van een fictief stadsleven:
Menschen am Sonntag Bed en Sofa Lonesome Au Bonheur des Dames (Duvivier) The Crowd (King Vidor) City Girl (Murnau) Sunrise (Murnau) Piccadilly (Dupont).
 
Het melodrama:
La Revoltosa Blood and Sand Out Yonder Beyond the Rocks Vrouwenlijden Bigamie La Belle Dame Sans Merci.
 
Spookverhalen:
The Phantom Carriage (Victor Sjöström, 1921) Vampyr (Dreyer) La Chute de Maison Usher (Jean Epstein, 1928).