Schatten (1923)


De actualiteit van de zwijgende film. Een blogtekst van Peter Bosma.
 
Schatten: Eine Nächtliche Halluzination (1923)
 
Inleiding bij vertoning op 14 december 2010  in theater De Lieve Vrouw (Amersfoort), in het kader van een filmprogramma bij de tentoonstelling ShadowDance in Kunsthal KadE (zie www.shadowdance.nl).


Taal is in deze film radicaal afwezig: er zijn geen gesproken dialogen, geen teksten in tussentitels. De beeldenstroom wordt in het geheel niet onderbroken.
De enige auditieve ondersteuning voor het verloop van het verhaal is de toevoeging van muziek, op de dvd staan improvisaties van pianist Donald Sosin.

De huidige filmtoeschouwer zal zich moeten aanpassen aan het langzame verteltempo en het theatrale karakter van deze film.
Zo worden aan het begin de personages uitvoerig voorgesteld in een lange titelsequentie, die geheel gesitueerd is in een toneellijst. De acteurs gebruiken gedurende de hele film dramatisch uitvergrote gebaren en lopen de grootste tijd in extase rond.

De film is volledig in een studiodecor opgenomen. Alles speelt zich binnen af, de buitenwereld is buitengesloten. De art direction verwijst naar een denkbeeldig verleden, een onbestemde historische periode, vaag geïnspireerd op motieven van de 18e eeuw. Het lijkt een gekostumeerde maskerade, lichtelijk grotesk, een overspannen fantasiewereld.

De handeling is eenvoudig: er is een getrouwde vrouw, die tijdens een diné omzwermt wordt door vier aanbidders. De jaloerse echtgenoot kijkt woedend toe. Een illusionist presenteert zijn Chinees schimmenspel en hypnotiseert het gezelschap.
De film mist een strakke spanningsboog en er is geen sprake van enige ontwikkeling van de karakters.

Dit klinkt allemaal niet als warme aanbeveling. Toch is SCHATTEN een fascinerende film, vanwege twee redenen.


Het eerste argument is vakmanschap. 
SCHATTEN fascineert omdat regisseur en cameraman excelleren in hun mise en scène van een claustrofobische wereld.

Iedere acteur is zorgvuldig in het kader geplaatst, de lichtval is steeds grondig doordacht. Het diner is in fraaie clair obscur beelden gevangen, het lijkt bij vlagen wel op een schaduwrijk Laatste Avondmaal (weliswaar met zes deelnemers dit keer, en zonder een Messias). De film kent een enorme variatie van onheilspellende en misleidende schaduwen.


Dit visuele meesterschap doet denken aan bijvoorbeeld de vampierenfilm NOSFERATU (Murnau, 1922). Niet vreemd, want op persoonlijk vlak is een verbinding te leggen tussen deze twee films: de schilder Albin Grau leverde het basisidee voor SCHATTEN (1923) en ontwierp het decor en de kostuums. Hij was een jaar eerder ook betrokken bij NOSFERATU, als producent, art director en kostuumontwerper.


Filmcriticus Liam O’Leary gebruikt grote woorden in zijn kenschets van SCHATTEN, maar zijn ronkende taalgebruik heeft een kern van waarheid:

“Director Robinson and the masterful cinematographer Fritz Arno Wagner use complex shadow and silhouette imagery to create a mystical atmosphere that takes the story from simple melodrama to a more universal allegory on lust, jealousy, vengeance and deliverance through love.”

Bron: http://www.filmreference.com/Films-Ro-Se/Schatten.html (Liam O’Leary)


 SCHATTEN staat ook bekend als voorbeeld van het Duits Expressionisme, de kunststroming met uitingen in de schilderkunst, theater, literaire kunst en film. Een korte kenschets van dit aspect wordt in deze dvd-bespreking gegeven:

Warning Shadows” (“Schatten—Eine nächtliche Halluzination”) is a rarely seen, but highly influential German psychological horror film from 1923. It is a highly stylized example of German Expressionism.
Expressionism was the simultaneous simplification and heightening of mood, atmosphere, and "feeling" to suggest the essence of an action or thought-process. As such it was a highly subjective style— both exaggerated and neurotic. Expressionism came at the time of national tension in Germany and found its exponents in the theater as well as in literature and painting. Many of the actors from the stage were trained in Expressionist theater, and that influence is very evident in Schatten .”

Bron: http://www.avrev.com/dvd-movie-disc-reviews/foreign/warning-shadows-a-nocturnal-hallucination.html


SCHATTEN wordt ook gewaardeerd bij de academische kenners van de Weimar cinema. Filmwetenschapper Frances Guerin analyseerde het gebruik van licht in onder andere SCHATTEN, in haar boek “A Culture of Light: Cinema and Technology in 1920s Germany”  (2005). Ze onderscheidt drie niveau’s in haar analyse van belichting:

  1. het licht is een prominent onderdeel van de visuele stijl van de film.
  2. het licht speelt een rol in de ontwikkeling van het verhaal.
  3. het licht is gethematiseerd, het biedt inzicht in de rol van technologie in de moderne wereld.

Haar boek werd lovend besproken in het Zweedse vakblad Film International:
“Schatten uses silhouettes to fulfill [-] three roles. Not only are silhouettes a recurring compositional motif; they also drive the plot, as when one character misinterprets a silhouette as evidence of infidelity. In addition, these silhouettes function as an extended metaphor for the cinema itself, raising thematic issues about the cinema’s contradictory capacities for revelation and illusion.”

Bron: boekbespreking van Patrick Keating, boekbespreking van Guerin (2005) in Film International April 2006, vol 4, nr 2, p 73.


Het tweede argument is dat SCHATTEN fascineert door de meerduidigheid van de beelden. SCHATTEN fascineert door de psychologische laag die in het verhaal gebracht is.

Eind jaren 20 was Berlijn een multicultureel en tolerante metropool. Dit is zichtbaar in SCHATTEN. Hoe is het mogelijk dat kort daarna het populisme en onverdraagzaamheid de overhand kreeg, met als resultaat een wereldoorlog en genocide? We zouden de illusionist kunnen zien als een soort cynische marionettenmeester, een ontspoorde hypnotiseur, zoals Dr. Caligari in DAS KABINETT DES DR. CALIGARI (Robert Wiene, 1920). De illusionist is een redelijk kwaadaardige ceremoniemeester. De vraag is: brengt hij met zijn Chinees schimmenspel een loutering? Vormt zijn hypnose een tegengif voor alle hersenspinsels? Aan het eind van de film gaan gesloten deuren open en een frisse wind waait door de geopende vensters. Dat zal toch geen toeval zijn? De dageraad brengt verlossing, net als in de vampierenfilm NOSFERATU.


De Duitse filmcriticus en socioloog Siegfried Kracauer publiceerde in 1948 in Amerika een psychologische geschiedenis van de  Duitse film: ‘From Caligari to Hitler’. In dit boek interpreteert hij bijna elke film uit de Weimarrepubliek als voorbode van het nazi regime. Hij noemt SCHATTEN een onterecht onbekend gebleven meesterwerk dat toont hoe lage instincten overwonnen kunnen worden door het verstand, door middel van shock therapie.


Het verhaal van SCHATTEN kan ook geduid worden als uiting van angst voor de emancipatie van vrouwen.
Hier volgt de samenvatting van een artikel waarin deze lijn verder uitgewerkt wordt: 
‘Arthur Robison’s “Schatten”: Staging the Punishment for Female Emancipation’ - Tulane University, abstract of unpublished paper 2008, by Anjeana Hans.
"Arthur Robison’s “Schatten: Eine nächtliche Halluzination” (1923) is one of the lesser-known horror films in the cannon of Weimar cinema, though it was hailed by Siegfried Kracauer as “among the masterpieces of the German screen,” and as one of a small group of films that “aimed at endowing rational thinking with executive powers” during the post-WWI period. The film tells the story of a jealous count and his flirtatious wife, who, along with the wife’s admirers, are put into a state of hypnosis during which they act out their passions to their fatal conclusions. Once awakened from the hallucination, order is restored and they are cured of their various excesses. To Kracauer, the film stages a sort of “magical therapy [that] recalls model cases of psychoanalytical treatment.”
However, when read with an eye to the gender politics of the film and in the context of post-WWI Germany, where social and gender mores were radically changing, Robison’s film can be understood in a very different way: as an articulation of the anxieties emerging in response to female emancipation. The count’s wife, who flirts openly with her suitors and clearly revels in her role as object of desire, symbolizes a radicalized ‘New Woman,’ representing a transgressive sexuality that connects to changing gender roles and hierarchies. The sadistic punishment staged by the count in the hallucinatory episode, during which he has his wife bound, tied to a table as though for sacrifice, and murdered by her suitors, functions as a voyeuristic, punitive fantasy that may be read as a response to the social anxieties bound up with shifting gender roles.
Robison’s film, thus, functions as an articulation of anxieties emerging in response to the radically changed social and cultural environment of post-WWI Germany. Far from representing, as Kracauer suggests, a call for reason in the face of passions, the film depicts women’s emancipation as female sexuality gone wild, endangering the institutions at the basis of society. In its conclusion, the moral orientation of the film becomes clear: the reconciled couple stands at the window of their grand house, regarding the villagers gathering for a market in the square below. This tableau points back towards an earlier, conservative social ideal, positioning the count as superior of not only his subjects, but also his obedient wife. “Schatten” thus suggests that women’s emancipation is a root cause of moral disintegration, and responds to it by staging an elaborate and sadistic fantasy in which the offending woman is violently eliminated and order is restored through a return to previous, conservative gender and social roles.”

Bron: www.stoa.org/kflc2/viewabstract.php?id=416&cf=6


Filmcritica en kunsthistorica Lotte H. Eisner publiceerde in 1952 het boek L’écran démoniaque, waarin ze terugblikt op de Duitse films in de jaren twintig (Engelse vertaling: ‘The Haunted Screen’. Haar boek verscheen in 1952 eerst in het Frans, want ze woonde sinds 1933 in Parijs en ze werkte vanaf 1945 als hoofdconservator bij de Cinémathèque Française).
Lotte Eisner is enthousiast over SCHATTEN: de schaduwen hebben volgens haar  een Freudiaanse betekenis: bij de personages gaan de sluizen van hun onderdrukte verlangens en angsten open. Hun onderbewuste is vooral gevuld met lustgevoelens.
In de 21e eeuw is dat niet zo heel schokkend meer en ik zou nuchter willen signaleren dat het misschien tijd is als enkele van de heren in deze film uit de kast komen. Ze cirkelen met hun ironische avances om een vrouw heen, maar ze cirkelen toch vooral om elkaar heen. Hun lichaamstaal is nogal nichterig. Hoog tijd voor een gezonde portie gay pride.

U kunt zelf beslissen hoe ver u wilt gaan met interpretatie van deze film. In elk geval is het gebruik van schaduwen en spiegels zeker symbolisch te duiden. De schaduwen hebben volgens Lotte Eisner een meerduidigheid. Ook het gebruik van spiegels ziet ze als een geraffineerd spel met dubbele betekenis.  Haar conclusie: SCHATTEN is een film vol erotiek, tintelend van spannende suggesties. U moet zich dan wel laten betoveren door de illusionist en zich overgeven aan zijn schaduwspel...


Schatten. Eine Nächtliche Halluzination

(Warning Shadows. A Nocturnal Hallucination)

Germany, 1923, Color tinted, 35 mm, 1:1.33, silent; 85 minutes. Restoration 2006 by the Cineteca del Comune di Bologna, the Cinémathèque Française and the Friedrich Wilhelm Murnau Stiftung. Music composed and performed by Donald Sosin.

Director: Arthur Robison. Production: Pan-Film for Dafu Film Verlieh. Screenplay: Arthur Robison and Rudolf Schneider, from an idea by Albin Grau. Photography: Fritz Arno Wagner. Editor: Arthur Robison and Rudolf Schneider. Production designer and costumes: Albin Grau. Original accompanying score: Ernst Riege.

Cast: Fritz Kortner (Husband); Alexander Granach (Mesmerist); Ruth Weyher (Wife); Gustav von Wangenheim (Lover); Max Gülstorff, Eugen Rex and Ferdinand von Alten (Cavaliers); Fritz Rasp (Manservant); Lilli Herder (Maid); Karl Platen.

Uitgebracht op dvd in 2006 door Kino Video, in de serie German Silents.

Op donderdag 11 oktober 2012 begeleidde Kevin Toma SCHATTEN in de serie filmconcerten georganiseerd door CineSonic, in samenwerking met het Goethe Institut Niederlände. Zijn score bestond uit een mix van ijle klanken en beats, waarmee hij de hallucinaties in deze film van een subtiele spanningsopbouw voorzag. De begeleiding versterkte de claustrofobische, neurotische sfeer van deze beklemmende soiree.SCHATTEN valt in de buitencategorie van de psychologische horrorfilm, zoals ook LA CHUTE DE LA MAISON USHER. 


In 1993 toerde de Paul Robinson Band met SCHATTEN door Nederland, met o.a. een optreden in LantarenVenster. 
Zie: http://www.harmonieband.com/films.html


Bronnen:


Kracauer (1947) is veelvuldig kritisch besproken, zie o.a.:


Internet


Enige achtergrondinformatie

De Weimar cinema kent vele onheilspellende verkenningen van het onderbewuste, met veel nachtmerrie-achtige hallucinaties. Voorbeelden: Wahnsinn (Conrad Veidt, 1919), Von morgen bis Mitternachts (Karlheinz Martin, 1921).


Actrice Ruth Weyher
speelde ook een hoofdrol in Geheimnisse einer Seele (Pabst 1926), dit is een andere film met een Freudiaanse lading.


Regisseur Arthur Robison
werd geboren in Chicago en ging medicijnen studeren in Duitsland. Toen hij terugkwam in Amerika koos hij voor de roeping van het theater in plaats van de geneeskunde. Toen zijn vader stierf in 1914 keerde hij terug naar Duitsland en startte daar een filmcarrière. In 1916 regisseerde hij samen met Richard Oswald Nächte des Grauens, één van de eerste vampierenfilms. In 1929 verfilmde hij de roman The Informer van Liam O’Flaherty, dat zes jaar later opnieuw werd verfilmd door John Ford. In 1935 maakte Robison zijn versie van de horrorfilm The Student of Prague, die toen al twee keer eerder verfilmd was.

Wellicht had de regisseur last van een autoritaire vader, die hem dwong tot de studie geneeskunde waar hij niets mee gedaan heeft. Pas na de dood van zijn vader vestigde Robison zich in Duitsland. Dat was in 1914, niet meteen het meest gelukkige tijdperk voor een carrière start overigens, want WO I was net uitgebroken en zou zoals bekend nog vier jaar duren. De hoofdpersoon van SCHATTEN is wellicht te duiden als de afspiegeling van een dominante vaderfiguur?


Cameraman Fritz Arno Wagner
werkte in 1923 ook mee aan een andere film van Robison: Zwischen Abend und Morgen. Hij is een van de grote mannen in zijn vak en maakt diverse meesterwerken met onder andere Fritz Lang en F.W. Murnau.


Acteur Alexander Granach
(1893-1945) is de hypnotiseur (in het Engels: ‘mesmerist’), de meester van het schimmenspel, de illusionist. In de jaren twintig maakte hij vele films, zo speelt hij ook mee in Nosferatu (W.F. Murnau, 1922). Hij vluchtte naar Amerika en speelde onder andere in Ninotchka, waarin hij een Sovjet delegatielid speelt, kameraad Kopalski.


Acteur Fritz Kortner
(1892-1970) maakte vele films in Duitsland, hij is o.a. bekend van zijn rol als bedrogen echtgenoot in Die Büchse der Pandora (Pabst, 1929). Ook hij emigreerde naar Amerika.

Actrice Ruth Weyher (1901-1983) speelde ook de echtgenote in Geheimnisse einer Seele (Pabst, 1926)
 

Acteur Gustav von Wangenheim (1895-1975) speelt de minnaar. Hij heeft een bijrol in Nosferatu (W.F. Murnau 1922) en in Frau im Mond (Fritz Lang, 1929).


Acteur Fritz Rasp
(1891-1976) vertolkte de rol van Peachum in Die Drei Groschen Oper (Pabst, 1931) en had een vergelijkbare rol van slungelachtige, kruiperige engerd in Tagebuch einer Verlorenen (Pabst, 1929), als tegenspeler van Louise Brooks.


Acteur Rudolf Klein-Rogge
(1888- 1955) speelt in Schatten een kleine bijrol. Hij verwierf bekendheid  in films van Fritz Lang, met de vertolking van Dr. Mabuse in Dr. Mabuse, der Spieler (1922) en Das Testament des Dr. Mabuse (1933) en ook de ‘mad scientist’ Rotwang in Metropolis (1927). Hij trouwde later ook met de vrouw van Fritz Lang...

 

Bijlage 

Warning Shadows unfolds as a Goethean nightmare – it takes place in the early 1800s, during a single evening – as the “elective affinities” of a flirtatious wife, jealous husband, young suitor, three old letches, and three servants bounce off the walls in reciprocally thwarted assignations. A puppeteer, who doubles as de facto psychologist, arrives at the mansion that is the setting for the entire film and begs the host for the chance to perform, whereupon he liberates everyone’s shadows to enact their conscious and unconscious proclivities. [...] For all the sexual mischief, Warning Shadows is one of the few films that could be said to be about the art of cinematography: the artful manipulation of light to create the illusion of life. [...]."
Source: Giddins, G. (2010) Warnings Shadows: Home Alone With Classic Cinema New York: W.W. Norton & Company, p. 208.


“The film opens with a prelude on the stage of a shadow puppet theater. Each character is revealed from the shadows of a puppeteer’s hands, and each is given an archetypal label rather than a name: “The Man,” “The Woman,” “The Young Man,” etc. Once the characters are introduced, Robinson continues his tale without any further intertitles.


The entire film takes place at a debauched dinner party, given by a nobleman and his wife for four not-so-gentlemanly guests. The guests each seek the attentions of the provocatively dressed wife, who, in turn, shamelessly solicits their lecherous advances. The entertainment for the party is furnished by a traveling shadow puppeteer/mesmerist, who interrupts his shadow show to hypnotize the party and turn the event into the “nocturnal hallucination” of the film’s subtitle. What follows is a brutal and sadistic vision of betrayal and revenge, finally culminating in the salvation of the couple’s relationship with the coming of the dawn.


Stylistically, “Warning Shadows” focuses on inner emotions, illustrating the characters’ thoughts in the first half of the film, and the inevitable consequences of those thoughts in the second. Early on, we see the oblivious wife preparing for the party, while her suitors mischievously pretend to fondle and caress her shadow. The husband sees the combined shadows as a silhouette through a translucent partition, which makes it appear that the suitors are actually making love to the wife. The husband’s jealousy is illustrated by a fantasy sequence in a silhouetted garden. Double exposures of the three older suitors are eclipsed by the superimposed image of the fourth, younger admirer of the wife. The scene symbolically reflects the husband’s suspicion that the young man is the wife’s current lover. The husband is seen with the double exposed horns of the cuckold.


The transition from the angst-ridden first part of the film to the mesmerist’s more sadistic mass hallucination is one of the finest visual moments of the film. Seated at the dining table, the characters’ shadows blend into their bodies, which are transported to the other side of the table. This mystical transition aptly warns the film audience that they are in for grim times in the second half of the film. In the end, the light of dawn brings hope and the shadow effect is repeated in reverse. The redemptive rays of the morning sun mute the horrors of the Walpurgis Night, and the couple’s eyes are opened risk of their potential sins.


“Warning Shadows” boasts an all-star cast of German horror film actors of the period. Rudolf Klein-Rogge (the evil Mabuse of “Dr. Mabuse, the Gambler” and “The Last Testament of Dr. Mabuse,” and the mad scientist Rotwang of 1927’s “Metropolis”) will probably be the most recognizable to horror buffs, but the cast also includes Gustav von Wangenheim (the Johnathan Harker-like real estate salesman of Murnau’s “Nosferatu,” and Engineer Windegger of Lang’s “Woman in the Moon” [1929]), Alexander Granach (the Renfield-like fly eater of “Nosferatu”), Fritz Kortner (Nera of “The Hands of Orlac” [1924]), and Fritz Rasp (Peachum of “The Threepenny Opera,” and the druggist who impregnates Louise Brooks in “Diary of a Lost Girl”).

Bron: http://www.avrev.com/dvd-movie-disc-reviews/foreign/warning-shadows-a-nocturnal-hallucination.html

 

Schatten combines with great power and unity of purpose the talents of painter Albin Grau, the film's originator who also designed the sets and costumes, the cameraman Fritz Arno Wagner, and the director-scriptwriter Arthur Robison. The action of the film is compressed to one evening and, apart from an introductory title and an explanation in the middle, the story is told in entirely visual terms. The plot concerns a flirtatious wife, a jealous husband, an indiscreet lover, three philanderers and a sinister servant. Tragedy is impending; a travelling shadow theater showman hypnotizes the characters and lets them see the directions in which their follies will take them. The lesson is learned. The wife and husband are reconciled and the lover departs at dawn. The intensity of the action and the simplification of the characters is representative of Expressionism, as is the chiaroscuro lighting which heightens the mood. An air of unreality is deliberately sought and mirror reflections take us further from the concrete action. This makes it quite easy to accept the marvellous scene of the dinner table viewed slightly from above and from the side, when the shadows of the characters stretch away from them and the magic of the unreal begins.


The beautiful period settings and costumes carry a romantic air, consistent with the film's style and action. The performances of the actors are controlled, and the powerful and dynamic Fritz Kortner dominates the film, creating a tension which never falters. Alexander Granach gives an impish performance as the Mesmerist. Though his contribution to the German Cinema was considerable, he will best be remembered as the disgruntled Commissar Kowalsky in the Garbo-Lubitsch, Ninotchka
.


A unity of space is preserved allowing the transactions from the dining room to hall and the corridors outside the bedroom to be effectively managed. Details impinge on our consciousness—the ropes that will bind the wife, the candelabra held by the husband, the swords that will be forced into the cavaliers' hands, all take on a new meaning and significance.


Expressionism was the simultaneous simplification and heightening of mood, atmosphere, and "feeling" to suggest the essence of an action or thought-process. As such it was a highly subjective style— both exaggerated and neurotic. Expressionism came at the time of national tension in Germany and found its exponents in the theater as well as in literature and painting. Many of the actors from the stage were trained in Expressionist theater, and that influence is very evident in Schatten
.


The fact that this film was made for ordinary cinema distribution indicates how rich popular film culture was at the time. Films such as Schatten
, today viewed as rare classics in cine-clubs and specialized cinemas, were in their day part and parcel of ordinary film-going entertainment.


Perfect films like this were not without their influence. Much of the innovative camera work and visual style has been absorbed into the accepted techniques of the cinema. But there is a special patina which the pioneer film has that can never be transmitted and that is the excitement generated by an original and creative spirit; Schatten
is unique in the history of film, and unlike anything its creator, Arthur Robison, ever attempted again.” 

Bron: http://www.filmreference.com/Films-Ro-Se/Schatten.html —Liam O'Leary.