EYE - Weltstadt in Flegeljahren (1931)


De actualiteit van de zwijgende film. Een blogtekst van Peter Bosma.

Heinrich Hauser (1901-1955) was fotograaf, reporter, feuilletonschrijver, romanschrijver en vertaler. In de jaren dertig reisde hij naar Amerika en maakte daar een reportagefilm over de grote stad Chicago. Een wereldstad in wording.

Achter de schermen van de metropool
Deze eigenzinnige ‘city symphony’ begint aan boord van een raderschip op de Mississippi. We zien stoomboten in alle soorten en maten en maken een rondgang langs het boerenleven aan de oevers: landontginning, oogsten, katoenvelden, veetransport. Dan komen we in de stad: treinen en bruggen, straatbeelden van voetgangers, etalages en heel veel auto's. De verkeersagent moet al het verkeer in goede banen leiden. ook toen al waren er files en parkeerproblemen. Chicago was destijds een noest groeiende stad: fabrieken en wolkenkrabbers verrijzen, er heerst een bedrijvige stadsuitbreiding. De bevolking ontspant zich in parken, aan het rivierstrand, op de kermis en de vlooienmarkt.
De film is een ode aan de metropool, maar heeft ook aandacht voor de keerzijde van de welvaart: in Chicago heerst werkloosheid, armoede en misdaad. De jonge regisseur Hauser (1901-1955) kijkt met de blik van een buitenstaander, hij is een Europese bezoeker die verwonderd om zich heen kijkt. Hij is vol ontzag voor de energieke groei van Chicago, maar hij sluit zijn ogen niet voor maatschappelijke misstanden. De film bevat nuchtere observaties van krottenwijken en de vuilnisbelt, van zwervers en verslaafden.
 
De Duitse kopie van Weltstadt in Flegeljahren werd in 1984 nagelaten door de productiefirma van Hubert Schonger aan het Bundesarchiv/Filmarchiv in Koblenz. Hier werd de kopie in 1993 geconserveerd (1502 meter = 65 minuten bij 20 b/s). In Duitsland is de film verschillende malen vertoond, onder andere op 19 maart 1995 in Arsenal (Berlin) bij de viering van 100 jaar cinema en in 1996, met muziek van Christian Meyer, in het Hackesche Höfe Filmtheater (Berlijn). In oktober 1998 werd de film vertoond bij een colloquium over stadsplanning “Wem gehört die Stadt?” in Essen. De Duitse televisie heeft de film uitgezonden (WDR, 1-12-1998). In 2005 vond een vertoning in Bremen plaats, met pianobegleiding van Ezzat Nashashibi. Op 21 juni 2009 werd de film vertoond in het deutsches Filmmuseum (Frankfurt am main), in een programma van stadssymfonieën.
De Nederlandse distributiekopie van Weldstadt in Flegeljahren is bewaard gebleven in het Uitkijkarchief, oorspronkelijk aangekocht door het Centraal Bureau Ligafilms en vertoond in diverse voorstellingen van de Nederlandse Filmliga, onder andere in Rotterdam (januari 1932, 2e centrale voorstelling) en in Leiden (19.. 3e centrale voorstelling). (Bron: Linssen, Schoots, Gunning 1999, bijlage overzicht vijfde seizoen 1931/1932).
 
Documentatie over de film Weltstadt in Flegeljahren:
- Goergen (2005) geeft een overzicht van de receptie van Weltstadt in Flegeljahren, die bij de première in alle Duitse filmbladen werd besproken (o.a. Film-Kurier, Die Weltbühne, Reichsfilmblatt).
- Ehmann (2005) geeft de historische context van film en filmer. In 1998 schreef Mathias Güntner zijn masterscriptie over deze film (Universität Hamburg).
- Voor documentatie over Heinrich Hauser zie onder andere: www.heinrich.hauser.de  of  www.weidleverlag.de/hauser.htm.
 
- Creton, Laurent & Kristian Feigelson, Villes cinématographiques: ciné-lieux, Paris: Presses Sorbonne Nouvelle, 2007, pp 18-20.
- Ehmann, Antje, ‘Heinrich Hauser, Der Mann und die Medien’, in: Kreimeier & Antje Ehmann & Jeanpaul Goergen (eds), Geschichte des dokumentarischen Films in Deutschland. Band 2: Weimarer Republik (1918-1933), Stuttgart: Reclam Verlag, 2005, pp 463-473.
- Goergen, Jeanpaul, ‘100 Jahre Kino – Weltstadt Chicago – Ein Filmdokument’, in: EPD jrg 12, no 6 (June 1995) p 12.
- Goergen, Jeanpaul, ‘Das wahre Gesicht der Riesenstadt’, in: Kreimeier, Klaus & Antje Ehmann & Jeanpaul Goergen (eds), Geschichte des dokumentarischen Films in Deutschland. Band 2: Weimarer Republik (1918-1933), Stuttgart: Reclam Verlag, 2005, pp 170-172.
- Pantenburg, Volker,’Weltstadt in Flegeljahren. Ein Bericht über Chicago’, in: New Filmkritik, 30-11-2003 URL: http://filmkritik.antville.org/topics/Hauser of http://newfilmkritik.de/archiv/2003-11/weltstadt-in-flegeljahren-ein-bericht-uber-chicago/ .
- Hauser, Heinrich, Feldwege nach Chicago, reisreportage 1931.
 
Enkele contemporaine recensies van Weltstadt in Flegeljahren
- Arnheim, Rudolf: ‘Paukerfilme’, in: Die Weltbühne (Berlin), nr 5 (2-2-1932), pp 185-187. URL: http://www.sozapaed.fh-dortmund.de/diederichs/funde/arnheim.htm [18-12-2005].
- Feld, Hans, ‘Weltstadt in Flegeljahren’, in: Film-Kurier nr 232 (3-10-1931).
- Kracauer, Siegfried, ‘Zweimal Wildnis’, in: Kleine Schriften zum Film, vol 6-2, pp 544-546.
- Olimsky, Fritz in: Berliner Börsen-Zeitung.
- Taussig, Hans, ‘Weltstadt in Flegeljahren’, in: Reichsfilmblatt nr. 40 (3-10-1931).

Credits
Weltstadt in Flegeljahren. Ein Bericht über Chicago
Duitsland, 1931, zw/w, circa 1520 meter 35mm, 67 min (Ned. tussentitels)
Regie en camera: Heinrich Hauser. Productie: Naturfilm Hubert Schonger (Berlin).
Distributiekopie van het Centraal Bureau Ligafilms (Nederlandse titel: ‘Vlegeljaren van een wereldstad’), vertoond in oktober en november 1931. Keuringsdatum: 14-9-1931 en 12-11-1931.

foto: Collectie EYE Film Instituut Nederland

Vertoond in het Filmmuseum (Amsterdam) op 3 april 1997.
Gezien: Lantaren/Venster, Rotterdam, 20 december 2001, in de cinematheekreeks “ de Metropool in het Interbellum”, pianobegeleiding: Maud Nelissen. Voorfilm: The Immigrant (Charlie Chaplin, 1917).
Tevens  Lantaren/Venster 15 april 2010, pianobegeleiding: Yvo Verschoor.

Het laatste zeilschip
Heinrich Hauser maakte zijn eerste volledige film in 1930: Die Letzten Segelschiffe. Ein Filmbericht.
Plaats van handeling was het zeilschip Pamir van de Hamburgse rederij F. Laeisz. Het schip werd in 1930 nog gebruikt voor het vervoer van lading, de reis ging van Hamburg naar Zuid-Amerika en duurde 110 dagen.
De toeschouwers in de zaal varen mee en kijken met het oog van de camera naar alle details van het leven aan boord. Hauser filmde het dagelijks leven van de bemanning, dat bestaat uit hard werken onder moeilijke omstandigheden, met harde wind maar ook met lange momenten van verveling. Ook landrotten zullen onder de indruk raken van zijn loflied op oude ambachten zoals zeilmaken en schiemanswerk.
Het leven aan boord is in meerdere opzichten een mannenwereld, deze documentaire kan ook de doelgroep aanspreken die mooi gespierde mannen met ontblote torso en matrozenpetjes kunnen waarderen.

Hauser hanteerde de camera, deed de montage en gaf de film in eigen beheer uit. De hoofdrol van deze documentaire is voor het grote zeilschip met vier masten. De film toont de fascinatie van het samenspel van wind en de vele zeilen. Deze nuchtere observatie van het zeemansleven heeft nu een nostalgische waarde gekregen.
Daarnaast had Hauser als fotograaf een goed oog voor beeldcompositie en hij durfde naar de top van alle masten te klimmen. Op deze manier maakte hij talloze grafische beelden met vele diagonalen van het staand want en de bollende zeilen. Hij toont het schip en de zee vanuit alle ooghoeken. 
 
Die letzen Segelschiffe. Ein Filmbericht
Duitsland, 1930, zw/w, 60 min., 22 b/s Regie, camera, montage en productie: Heinrich Hauser.
Nederlandse tussentitels, een distributiekopie van de Nederlandse Filmliga (Pelzer, Den Haag). Deze kopie is eveneens beschikbaar in het archief van het Nederlands filmmuseum.

Pianist Charles Janko maakte een muzikale begeleiding (ook op cd beschikbaar), met talloze bijzondere live opvoeringen,  onder andere op het orgel in de St.Jakobi Kirche in Lübeck.
In Nederland begeleidde Charles Janko de film op piano, o.a. in april 1995 in het Filmmuseum (Amsterdam), op 17 mei 2004 in het Filmhuis Den Haag en op 29 april 2010 in Lantaren/Venster.
 
Voor een verslag van een zeiltocht van de Pamir in 1949, zie:
http://pamir.chez-alice.fr/Voiliers/Classe_A/Pamir/Hauserwe.htm.

Na de Tweede Wereldoorlog werd de Pamir een opleidingschip. In 1957 sloeg het schip om en verging. Vele bemanningsleden vonden de dood. Voor meer maritieme achtergrond zie:
www.history.sa.gov.au/maritime/exhibitions/farewell_to_sails.html.