EYE - Oblomok Imperii (1929)


De actualiteit van de zwijgende film. een blogtekst van Peter Bosma.

Een vergeten meesterwerk

Regisseur Friedrich Ermler is een onbekend gebleven grootmeester van de zwijgende cinema. Zijn meesterwerk Oblomok Imperii (letterlijk te vertalen als “Fragmenten van een wereldrijk”) maakte hij in 1929, op 31-jarige leeftijd.


De man die zijn geheugen verloor (Oblomok Imperii, Friedrich Ermler 1929)
Gezien in Lantaren/Venster op vrijdag 11 februari 2005, onderdeel van de serie STILTE AUB. Muzikale begeleiding: Martin de Ruiter (accordeon), Annie Tangberg (cello), Alan Belk (zang). Composities van o.a. Borodin en Tschaikovsky.
 
Oblomok Imperii is aan de ene kant te beschouwen als een propagandafilm die de zegeningen van de Sovjet-maatschappij verheerlijkt, maar aan de andere kant is het ook een subtiel menselijk drama. Ermler maakt van zijn hoofdpersoon een psychologisch uitgediept karakter, die een zeer overtuigende ontwikkeling meemaakt. Aan het begin van de film is hij totaal uitgeput en afgestompt door shellshock, langzaam ontworstelt hij zich aan zijn oorlogstrauma en ziet hij zich geconfronteerd met de nieuwe wereldorde van het communisme.
 
Aan het begin van de film is het 1918, er heerst burgeroorlog in de Sovjet-Unie. Het Rode Leger boekt verliezen, op een klein stationnetje worden middenin de nacht, in de vliegende sneeuwstorm, een wagonlading soldatenlijken op het perron neergelegd. Deze beelden vormen het krachtige begin van een dramatische film: woorden zijn hier niet nodig.
Het verhaal start met de simpele Ivan en een vrouw, ze beroven de lijken behoedzaam van hun laarzen; de doden hebben er immers toch niets meer aan. Dan beweegt een van de doden, de jongen leeft nog. Hij heeft dorst, vreselijke dorst! De jongen wordt in een schuur gelegd, aan zijn lot overgelaten. In de schuur ligt een zogende hond. De jongen schuift de puppies opzij en laaft zich aan het hondenzog. Het Witte leger overmeestert het station, de officier verschijnt sadistisch grijzend in de schuur en schiet de hond dood. Beng! het verhaal staat meteen als een huis.

Regisseur Ermler zet de start van zijn verhaal neer in heldere, beklijvende beelden. We worden vakkundig nieuwsgierig gemaakt: hoe zal het verder gaan met deze mensen?
 
Tien jaar later: het kleine stationnetje is veranderd in een gemoedelijke halteplaats, de simpele Ivan loopt er nog steeds rond. Hij is sinds de oorlog zijn geheugen kwijt en weet zelfs zijn eigen naam niet. Dan ziet hij een vrouw in een passerende trein, zij brengt een schok bij hem teweeg. Beeldflarden van zijn verleden flitsen voor zijn ogen. Langzaam beseft Ivan dat hij ooit onderofficier in het leger van de tsaar was. Ermler maakt hallucinerende herinneringsbeelden van de loopgraven, grimmig en grafisch, in compositie en belichting gewaagd, grote contrasten en grove korrel.
 
Ivan keert terug naar St.Petersburg, hij herinnert het zich nu goed: daar woont hij, en de passerende vrouw was zijn echtgenote! Dan volgt de mooiste passage in de film: Ivan loopt verbouwereerd rond in een stad die hij nauwelijks herkend. Waar vroeger zijn schamele hut stond, zijn nu grote flatgebouwen verrezen. Verdwaast zit hij in de tram, alles duizelt voor zijn ogen. Tot zijn verbazing ziet hij een legerofficier gemoedelijk praten met een soldaat. Onbestaanbaar! Overal staan standbeelden van Lenin. Wie is die vent?

Zijn wanhopige zoektocht leidt hem naar zijn vroegere baas, een fabrieksdirecteur. Deze man is nu een uitgerangeerde kapitalist, een meelijwekkend triest figuur in een keurige huiskamer. Hij kan niets doen voor Ivan, hij kan hem alleen aanraden naar de voorzitter van de arbeidersraad te gaan. Ivan gaat naar de fabriek waar hij vroeger werkte.

Hier komt de retoriek van de Sovjetpropaganda echt goed op gang: we zien de communistische heilstaat in volle glorie. Iedereen heeft er goed te eten, de douches zijn eersteklas en er zijn hoogtezonnen. De fabriek heeft prachtige machines, iedereen werkt met plezier, in een eindeloze collectieve vreugde. Er is wel een enkele alcoholist, maar die kwalijke randfiguur wordt streng gecorrigeerd. Ivan heeft tien jaar stil gestaan, hij heeft nog geen benul van de nieuwe orde. Ivan begrijpt er niets van: wie is er nu de baas hier? De voorzitter van de arbeidersraad is natuurlijk niemand minder dan de jonge soldaat die ooit op een stationnetje werd gered door de moedermelk van een hond. Deze energieke sympathieke jongeman begeleidt Ivan in zijn bewustwording van het reëel bestaande socialisme. Ivan leert snel: hij ontwikkelt zich tot een evenwichtige arbeider vervuld met de juiste ideologische overtuigingen.

Dan volgt de laatste stap: hij bezoekt zijn vroegere echtgenote. Ze is al vier jaar hertrouwd met een man, die zich laat kennen als een stereotype schoft, met slechts een dun vernisje beschaving dat al snel van hem afvalt. Hij is het soort man die op de kapstok een hoed heeft hangen, maar op straat een pet draagt. Hij predikt in spreekbeurten op gloedvolle wijze de gelijkheid van de vrouw, maar gedraagt zich thuis als de ergste thuistiran. Ongelooflijk maar waar: de film heeft op het persoonlijke vlak een open einde...
 
De man die zijn geheugen verloor (Oblomok imperii)
Sovjet-Unie 1929, 120 minuten (zes akten). Regie: Friedrich Ermler (Vladimir Markovich Breslav).
 
Verder lezen
- Youngblood, Denise J., Movies for the Masses. Popular Cinema and Soviet Society in the 1920’s, New York: Cambridge UP, 1992.
- Youngblood, Denise J., Soviet Cinema in the Silent Era, 1918-1933, Austin: University of Texas Press, 1991 (oorspr. 1985).