Hulde aan de filmlessen van prof. Vandenbunder


door Peter Bosma
oktober 2011

Iedereen die professor André Vandenbunder ook maar één keer heeft gehoord is erfgenaam van hem en beschikt daarmee over een mooie nalatenschap van inspiratie en bevlogenheid.
Professor Vandenbunder gaf in elk college een ode aan de filmkunst. Zijn toehoorders voerde hij mee in zijn bewondering van talent en van meesterwerken, geplukt uit alle tijden en alle windstreken. Hij combineerde grote idealen en felle bewondering met nederige bescheidenheid.

Prof. Vandenbunder was naast bezielende docent ook een zeer geleerde onderzoeker, die in grote bescheidenheid bleef schaven aan zijn duiding van de Amerikaanse filosoof Charles Sanders Peirce, maar ook voorop liep in de ‘close reading’ van de publicaties van David Bordwell (onder andere Narration in the Fiction Film) of de filmboeken van de Franse filosoof Gilles Deleuze.
Opvallend waren zijn ‘hand outs’, een reeks systematische college-aantekeningen, die hij voor elke keer helemaal opnieuw uittypte, op 12 bladzijden. Prof. Vandenbunder was ook een vakman, met een perfecte timing van zijn lessen, met alle fragmenten op 35mm pellicule, en alles zeer stipt voorbereid, zowel in Brussel (het Filmmuseum was zijn natuurlijke biotoop) als in Neerpelt bij de filmanalyse weekenden en de zomerfilm colleges. Het was voor mij een groot  voorrecht om een aantal van zijn lessen te hebben kunnen volgen.

In 2011 werd een deel van zijn collegeaantekeningen en andere documentatie digitaal beschikbaar gesteld op de website www.andrevandenbunder.be. Een prachtige collectie van materiaal uit zijn nalatenschap. 
 
Vivre sa Vie (Godard, 1962)
In zijn filmlessen kwam Godard geregeld aan bod, prof. Vandenbunder omschreef hem als “een groot auteur die meerdere werelden ontsluit” en hij noemde VIVRE SA VIE een film die “fún-dà-mén-teel anders” is dan de gewone narratieve films.
Vandenbunder analyseerde drie aspecten:
-  fabula / syuzhet (verteltijd en vertelde tijd)
-  de 'schriftuur' (stijl, vormgeving van beeld en geluid)
-  syntagma & sekwensen (aantal opnamen en tijdsduur – parameters van montage)
En hij besprak de reacties van onder andere Susan Sontag.
 
In zijn lessen over VIVRE SA VIE richtte prof. Vandenbunder graag de aandacht op het cafégesprek dat de hoofdpersoon Nana (Anna Karina) voert met taalfilosoof Brice Parain in episode 11.
Nana is prostitué geworden en probeert een klant op te pikken in een café. De man leest een boek, hij geeft geen krimp. Er ontstaat een bizar, genoeglijk gesprek: over onder andere de leugen als middel tot onderzoek naar het juiste woord, en liefde als waarheid in het leven. Vandenbunder beaamde het met instemming: het eerste dat we moeten leren is dat we niet direct tot de waarheid kunnen geraken. De weg hierheen loopt over tal van dwalingen, vergissingen, zelfs leugens.
 
Daarnaast was er nog een dierbare scène in episode 3, waarin Nana naar de bioscoop gaat en huilt bij het zien van LA PASSION DE JEANNE D’ARC (het gezicht van Jeanne d’Arc als ze haar doodsvonnis hoort vervloeit met het gezicht van de toeschouwer).
 
Godard is een dichter: een politieverhoor wordt door de lange opname van Anna Karina omgevormd tot een liefdesgedicht. Kijk  maar en luister maar: ze spreekt haar tekst met een prachtige intonatie en dictie, haar gezicht wordt gekoesterd door het zonlicht. De kadrering verschuif lichtjes, twee nabij-opnamen worden gewoon achter elkaar geplakt. De ontroering overbrugt drie, vier, vijf decennia.
 
Prof. Vandenbunder schreef en sprak vanuit bewondering en nederig ontzag voor “een groot auteur”. Zijn benadering is respectvol, een proces van wikken & wegen, het streven naar een beter begrip van de meesterwerken. Dit is een noeste arbeid, van kijken en opnieuw kijken.
 
Eigen mening (anno 2005)
De twaalf tableaux van VIVRE SA VIE staan niet allemaal op gelijke hoogte, mijn inschatting varieert van onbeholpen/klunzig tot geniaal/subliem, en het varieert van keer tot keer.
Het eerste tableaux bijvoorbeeld begint in een café: gemaakt vanuit 1 statisch camerastandpunt, mensen op de rug gezien. Is dit Sublieme Dwarsigheid en Groot Filmgevoel of Povere Vertoning? De balans is voor mij na afloop iedere keer anders, elke kijkervaring verrijkt mijn inzicht. Er is sprake van een verschuivend inzicht (in plaats van voortschrijdend inzicht).
 
Prof. Vandenbunder leerde me de positieve kwaliteit van de twijfel. De tijdelijkheid van de zekerheid over benoemingen, interpretaties, oordelen, overtuigingen.
In mijn beste momenten ben ik net zo bescheiden als hij: een intens besef van de eigen nietigheid ten opzichte van de overvloed aan beschikbare hoogwaardige secundaire literatuur. En een bescheidenheid gevoed door het besef welke grote moeite het kost om het lege doek en de lege geluidsband te vullen, tot leven te brengen…
Godard doet dat op een heel eigen wijze, ongeëvenaard. Of dit een compliment of een kritiek is, dat mag u zelf gaan bepalen.
 
Deze tekst is gebaseerd op mijn inleiding bij VIVRE SA VIE, uitgesproken tijdens het COFIB filmanalyse weekend december 2005 in het Dommelhof te Neerpelt, dat in het teken stond van de nagedachtenis aan prof. Vandenbunder (1918-2002).
Documentatie
 
Zicht krijgen op Godard: de regisseur als filmpersonage.
In zijn beginjaren was hij filmjournalist, maar soms verschijnt hij ook als edel-figurant in diverse vroege Nouvelle Vague films, zoals onder andere:
Hij is ook meerdere keren een filmpersonage in zijn latere films, zoals PRÉNOM CARMEN (1983) of hij is in beeld als zichzelf, zoals in DEUX FOIS CINQUANTE ANS DE CINEMA FRANCAIS (1995, co-regie met Anne Marie Miéville), waarin hij in gesprek gaat met Michel.Piccoli over 100 jaar cinema.
Op YouTube staan vele gefilmde interviews van hem beschikbaar. Ook zijn verslag over zijn ontmoeting met Woody Allen, in 1986: www.youtube.com/watch?v=uDgDYTU8N9Y.
 
Mijn favoriete Godard scènes:
www.youtube.com/watch?v=SBKMUFGQKOw&feature=related
Band a Part (1964). Prachtig fragment, in de metro. Anna Karina kijkt verwonderd om zich heen, en gaat dan zingen. De tekst van dit chanson is uit het gedicht J’entends, j’entends van Aragon, in 1961 op muziek gezet door Jean Ferrat. Zie verder de bijdrage van Adrian Martin in het boek Forever Godard (2003).
 
www.youtube.com/watch?v=i40i2fOUnmA
Week End (1967). Een geintje van Godard en wat een geweldige provocatie: zowel irritant als imposant.%u2028 Middenin de film een terzijde van 7 minuten, gemaakt in 1 opname. Mozart op een boerenhof. Wie verzint zoiets?
 
www.youtube.com/watch?v=LlBS3PmPfaI
Vivre sa Vie (1962). Anna Karina danst in een café.
www.youtube.com/watch?v=Vs4F0weRPCc
In EMPORTE MOI (lea Pool, 1999) zit een mooie verwijzing naar deze scène in VIVRE SA VIE. Het verhaal speelt zich af in Canada, jaren zestig: een jong meisje op zoek naar een rolmodel, ziet in de bioscoop Vivre sa Vie. Anna Karina heeft de rol van lerares.
 
Resources for (early) Godard
 
Resources for VIVRE SA VIE
 
Resources for Godard
 
Resources for Godard (from the Eighties until our days)
 
Some Websites
 
Enkele Nederlandse Recensies van Vivre sa vie
 
“Woorden kunnen uitdrukken wat je bedoelt; je kunt nooit gedachten uitdrukken zonder woorden; en praten moet je wel, dat is ’t leven. Dat is een opvatting die de Franse wijsgeer Brice parain uitspreekt in Vivre sa Vie (Studio). Godard maakte deze uitspraak graag tot de zijne en heeft er zich vrij letterlijk aan gehouden.”
 
“Het is nuttig als men Godard in zijn bedoelingen probeert te volgen vóór men een oordeel over de film velt. Waarna het dan ieders goed recht is over zijn prestatie te denken als men wil. (…)
Tot nu toe heb ik proberen vast te stellen dat Godard een volkomen oorspronkelijke, een consequent doordachte film met interessante inhoud heeft gemaakt. De vraag die overblijft en per slot van rekening de belangrijkste is, luidt in hoeverre hij geslaagd is de vormgeving op die inhoud te betrekken. Zelf verwijst hij in zijn film naar een voorbeeld dat op dit beslissende punt uniek is, nl. als hij Anna Karina de bioscoop in stuurt om naar Carl Dreyers “Jeanne d’Arc” te laten kijken, een scène die ook als contrast bedoeld is op de levenshouding van zijn hoofdrol.”
 
“Het is een knap betoog in een eigen vorm geworden, literair ook, maar hij maakt dat in zijn visie volkomen aanvaardbaar. Hij durft bestaande filmwetten met voeten te treden. Wie zou het aandurven een brief van a tot z te laten schrijven of een filosoof alle tijd te gunnen een betoog op te zetten? (…)
De vele verdiensten heffen enkele kleinere bezwaren op. Godard is nog niet helemaal over een zeker gekoketteer heen. Het gebruik van een uitvoerig fragment uit Dreyers “Jeanne d’Arc” is bepaald niet ter zake.”
 
" Elders in deze film ziet men Nana in een bioscoop geconfronteerd met een fragment uit de klassieke film “Passion de Jeanne d’Arc” van Dreyer. Het is het gedeelte, waarin Jeanne haar doodvonnis verneemt. Het is het enige moment in de film waarin we de vrouw Nana zien ontroeren. Heeft Godard het bedoelt als een vooruitlopen op haar eigen lot? Al is de dood van een straatmeid op de straatstenen onder de kogels van een stelletje gangsters weinig geëigend als een symbolische noodzaak voor een leven dat om een verlossing roept.
Toch heeft Godard dit waagstuk ondernomen. Onafgebroken stuwt hij de prostituée Nana omhoog naar haar innerlijk existeren via de vrouw die hijzelf verafgoodt, Anna Karina. Deze onderneming is uitermate boeiend om te volgen. Nana ontmoet de ware geliefde in een biljartzaal, waar zij in een dans tot de meest primitieve belijdenis komt van een vrouwelijke liefdesverklaring zonder woorden. (…)
Hoe meer men deze film van Godard probeert te analyseren, des te meer men raakt verwikkeld in z’n literaire en symbolische bedoelingen. Reden waarom men moeilijk kan spreken van een geslaagde verfilming, in zoverre men daarmee ook een duidelijk expressie bedoelt. Wel echter is hier onmiskenbaar sprake van een film-uiting, die los van alle bestaande film-estetische opvattingen, bij de mens zelf probeert te beginnen. De mens die zijn leven tracht vorm te geven. Op dit punt echter is “Vivre sa vie” een film in schematische lijnen gebleven, zoals sommige schilders schilderen. Ook een film als een haastig geschreven, hoewel geïnspireerd artikel, waarin geen correcties meer werden aangebracht.“
 
“Vivre sa vie is een berekend, overdacht werkstuk van een filmer die opzettelijk en minder uit innerlijke noodzaak dan uit experimenteerzucht wil breken met bestaande opvattingen en overgeleverde werkmethodes. Dat levert op zichzelf een interessant schouwspel op, vol mogelijkheden tot onverwachte verrassingen en werkzame effecten, wat iets anders is dan een compleet, in zichzelf besloten kunstwerk. Vivre sa Vie boeit, intrigeert, verveelt en irriteert (…).”
 
 
Overige Nederlandse recensies, anno 1963:
Algemeen Handelsblad ; De Linie ; Tijd-Maasbode ; Nieuwe Rotterdamse Courant; Vrije Volk; Het Parool; Haarlems Dagblad; Gooi- en Eemlander; Vaderland; Binnenhof.
 
Enkele internationale recensies
(My Life to Live, or It’s My Life)
De Italiaanse filmtheoreticus Francesco Casetti bespreekt de scène dat de hoofdpersoon van Vivre sa Vie in de bioscoop zit en daar de zwijgende film La Passion de Jeanne d’Arc ziet:
 
«A monk played by Antoning Artaud aggressively interrogates Jeanne, who answers him ; Nana is moved to tears. [...] Nana not only concentrates on the film she is watching, she immerses herself in it. Through an explicit play of identifications and projections, the protagonist of Vivre sa vie penetrates the story recounted by Dreyer to the point of feeling a part of it. The consequence of this is catharsis. We see it in the tears that streak her face as she reads the intertitle mort. Nana sees her own destiny in that of Joan of Arc ; she cries for herself as she cries for la pucelle. [...]
Nana seeks a ind of refuge in the cinema, which she enters in order to isolate herself from the external world, to escape from her daily routine. In doing so, she falls into a trap. By watching Dreyer’s film, she discovers that she too is destined to die. However, this illumination is allowed her exactly because she has momentarily distanced herself from her universe. Only a completely other character, such as Jeanne, can make her understand what awaits her.»
 
Francesco Casetti, ‘Back to the Motherland : the film theatre in the postmedia age’, in : Screen 52 :1 (Spring 2011) p 1-12.