De distributie van IL GATTOPARDO in Nederland


door Peter Bosma, maart 2013

IL GATTOPARDO is een succesvolle klassieker, die regelmatig en met succes opnieuw te zien is op het grote doek. Hoe komt dat? Waarom komt de ene film wel bovendrijven in de filmzalen en al die andere films niet? 

Het proces van reputatievorming begint bij de nuchtere vraag welke films beschikbaar zijn voor een openbare vertoning, eerst op festivals, dan in filmtheaters en tot slot in filmarchieven. En dan rijst vervolgens de vraag welke films in repertoire gehouden worden of heruitgebracht worden, zodat een reputatievorming op langere termijn mogelijk is.
Een film kan alleen in herinnering blijven door vaak en regelmatig vertoond te worden.
 
Filmdistributie
De filmdistributie vormt het strategisch scharnierpunt van de filmbedrijfstak. De filmdistributie legt de verbinding tussen producent (filmmakers) en consument (filmpubliek).
Distributeurs vormen het centrale punt in de filmwereld. Hun aankoopbeleid staat in een zakelijke relatie met zowel producenten als vertoners. De uitbreng van een film is een complex netwerk met een breekbaar evenwicht van belangen.

Filmdistributie kan gezien worden als de tweede filter na de festivals en de sales agents, een belangrijke schakel in de ‘decision chain’, de keten van beslissingen tussen de aanmaak van films en de presentatie hiervan. Een distributeur beslist over welke films in roulatie komen door de aankoop van de vertoningsrechten voor een bepaald gebied voor een bepaalde tijd. Voor een (klein) deel gaat het hier om cultuurspreiding van filmkunst, voor een (groot) deel gaat het hier om maximaal rendement halen uit de circulatie van populaire cultuur.
 
In economisch opzicht behoort film tot de ervaringsgoederen, die aangeboden wordt op zowel een markt van dienstverlening (de filmvertoning, dit is een niet-tastbaar consumptiegoed) als op de markt van de culture industrie (met tastbare consumptiegoederen zoals de dvd). In het Engels: ‘cinema is a cultural commodity, part of a global economy of entertainment’.
De traditionele economische structuur is gebaseerd op een keten die start bij de productie (met drie soorten productiemiddelen: grondstoffen, kapitaal en arbeid) en eindigt bij de consumptie, met als centraal concept de verhandeling van eigendom tegen een bepaalde marktprijs. In het ideale geval is bij elke transactie sprake van het scheppen van een meerwaarde en het behalen van een hoge omzet, die kan resulteren in een hoge winst. Film is in deze conventionele economie echter een consumptiegoed met een wispelturige waarde en een onzekere winstmarge.
 
In het ideale geval zou een Nederlandse filmdistributeur een brede catalogus van klassiekers moeten kunnen aanbieden. Maar vele praktische bezwaren staan tussen dit ideaal en de verwezenlijking hiervan.
 
Case study: de heruitbreng van Il Gattopardo
Filmmuseum-programmeur René Wolf schetste in 2000 de knelpunten bij de heruitbreng van klassiekers, met het meesterwerk IL GATTOPARDO (Visconti, 1963) als voorbeeld:
Het Filmmuseum heeft één budget, voor het aankopen van nieuwe films en klassiekers. De praktijk wijst uit dat er relatief weinig geld overblijft voor de verwerving van klassiekers. Dit deel van de catalogus vergt geld voor het op peil houden van de voorraad (vervangen van versleten kopieën en verlengen van verlopen vertoningsrechten). Een goed voorbeeld is IL GATTOPARDO, het kost 10.000 dollar om deze klassieke film zeven jaar te mogen verhuren voor openbare vertoningen. Omdat je de film met veel tam-tam opnieuw uitbrengt, vang je een substantieel deel van dat bedrag weer terug aan huur. De volgende verlenging kost wederom 10.000 dollar, maar de film wordt dan nauwelijks nog verhuurd en is dus verre van rendabel. Het betekent dat we als Filmmuseum gedwongen zijn belangen af te wegen. We hebben een geoormerkt bedrag nodig voor het verwerven van klassiekers, een groot bedrag. We hadden voor de komende kunstenplanperiode daarvoor een kwart miljoen per jaar aangevraagd, maar dit is afgewezen.” NOOT 1
 
De wereldpremière van IL GATTOPARDO
Het begon allemaal in maart 1963, toen werd IL GATTOPARDO uitgebracht in Italie en in mei van dat jaar vertoond op het festival van Cannes. In het najaar van 1964 werd de film in de Nederlandse bioscopen uitgebracht. De Amerikaanse distributeur (20th Century Fox) had de film bij deze uitbreng drastisch ingekort: de dansscène aan het eind was gehalveerd – een amputatie van ruim twintig minuten. Achteraf gezien is dit te beschouwen als een typisch voorbeeld van brute ongevoeligheid. Aan de andere kant is het commercieel gezien inderdaad onhandig om een lange film te hebben, want dan passen er te weinig voorstellingen op een avond. En je zou kunnen zeggen dat het filmverhaal inderdaad tot stilstand komt bij de dansscène, maar ja: dat is natuurlijk de essentie en de rijkdom hiervan. Helaas bleek niet iedereen hier bevattelijk voor te zijn.
IL GATTOPARDO werd door de Nederlandse filmpers met gemengde gevoelens ontvangen (zie Singelenberg, 2006). Zo vond bijvoorbeeld de Volkskrant-criticus B.J. Bertina de dansscène ook overbodig en hij had verder weinig waardering voor de film (‘De Tijgerkat’, in de Volkskrant 16-9-1964). Filmcriticus Jan Blokker daarentegen huldigde IL GATTOPARDO meteen bij de uitbreng als een meesterwerk (‘Meesterlijke Tijgerkat’, in Algemeen Handelsblad 17-10-1964).
De film verdween na de uitbreng in 1964 voor de Nederlandse bioscoopbezoeker uit beeld, totdat twintig jaar later in 1984 het Amsterdams Filmhuis een Visconti-retrospectief organiseerde, waarbij noodgedwongen een Frans ondertitelde kopie van IL GATTOPARDO werd ingezet . NOOT 2
 
De restauratie van IL GATTOPARDO
In 1992 kwam alsnog gerechtigheid, de gerestaureerde versie van IL GATTOPARDO werd triomfantelijk in volledige lengte gepresenteerd op het festival van Locarno. Cameraman Giuseppe Rotunno had de leiding over het project, waarbij het oorspronkelijke Technirama negatief uit het laboratorium van Technicolor (London) werd gebruikt.
In de zomer van 1994 werd IL GATTOPARDO opnieuw in Nederland uitgebracht, door het Filmmuseum (in samenwerking met de Belgische distributeur Cinéart) met twee nieuwe kopieën van de gerestaureerde versie. De respons bestond uit jubelende recensies in de Nederlandse kranten en een grote toeloop van bezoekers: de film draaide 26 weken aaneengesloten in Amsterdam en trok totaal in 1994 bijna 20.000 bezoekers. NOOT 3
De vertoningsrechten (theatrical rights) waren in 1994 voor een periode van zeven jaar gekocht. Het verlengen van de rechten voor IL GATTOPARDO bleek in 2001 te duur voor het Filmmuseum, omdat er te weinig vertoningen te verwachten waren. IL GATTOPARDO was nog te zien in de filmzomer van 2001, daarna stokte de vertoningen.
 
De tweede heruitbreng van IL GATTOPARDO
IL GATTOPARDO werd in Nederland in 2004 echter toch opnieuw heruitgebracht met één nieuwe 35mm-copie, door de onafhankelijke distributeur One More Film (een inmiddels opgeheven dochteronderneming van A-film). Deze uitbreng diende ook als promotie van de gelijktijdige DVD-release: de distributeur had naast de vertoningsrechten ook de DVD-rechten en de televisierechten voor Nederland gekocht, met deze combinatie was de aankoop wel rendabel. De tweede heruitbreng van de filmkopie startte succesvol in de kerstweek van 2004. NOOT 4
Ook internationaal deed de heruitbreng van IL GATTOPARDO het goed, Engeland werd de film heruitgebracht door het British Film Institute en kwam toen in de box office top drie van 2003, alleen overtroffen door de première van X-Men. NOOT 5.

Epiloog
In 2010 bracht de BFI de nieuwe digitale restauratie van IL GATTOPARDO uit. De restauratie van Il gattopardo gebeurde onder verantwoording van het Film Preservation Department van Twentieth Century Fox en was voor het eerst te zien op het filmfestival van Cannes in 2010, in het bijzijn van hoofdrolspelers Delon en Cardinale. De restauratie werd mede mogelijk gemaakt door de financiering van The Film Foundation en de firma Gucci.
Deze versie is nu als DCP beschikbaar (via Hollywood Classics) en werd in maart 2013 vertoond in EYE, ter viering van het 50-jarig bestaan van de film.
 
 
Noten
1. geciteerd in Bosma et al. (red) 2001, 12.
 
2. deze kopie werd vertoond op 2 mei 1984 Uilenstede, en van 10 t/m 12 mei 1984 in het Amsterdams Filmhuis.
 
3. In 1995 organiseerde het Filmmuseum een Visconti-retrospectief, waarbij IL GATTOPARDO uiteraard ook vertoond werd. De film werd ook ingezet in de filmzomer van 1996.In december 1998 werd het computerprogramma van het Filmmuseum veranderd, er waren toen in totaal 12.418 bezoekers voor IL GATTOPARDO geregistreerd. Bron: financiële administratie Filmmuseum.
Het archief van het Filmmuseum bevat vijf 35mm kopieën. In de Filmmuseum Databank staat per kopie het aantal uitleningen vermeld in de periode 1990-1998, dit kan een besloten voorstelling zijn geweest of een uitleen naar het buitenland of een openbare vertoning. In totaal gaat het om 43 uitleningen. Bron: Filmmuseum Database, http://fmdb.filmmuseum.nl.
 
4. IL GATTOPARDO draaide dagelijks in de grote Cinerama zaal van het Filmmuseum. Gelijktijdig werd de DVD ingezet bij de Verkadefabriek in Den Bosch en in het Molenstraattheater in Wageningen. In de speelweek van 23-12-2004 werden 1.112 bezoekers geteld. In de Kerstweken van 2004 werd IL GATTOPARDO in totaal 15 keer vertoond, met 3.677 bezoekers, dat is gemiddeld 245 bezoekers per voorstelling! De 35mm-kopie bleef een jaar lang onafgebroken geboekt, de Kerstweek van 2005 was opnieuw succesvol (speelweek 22-12-2005, totaal 9.050 bezoekers, met een totale recette van 64.781 euro en een filmhuuropbrengst van 27.373 euro).
Het totaal aantal voorstellingen is niet gemakkelijk te achterhalen in de administratie van de distributeur, deze gegevens staan gerangschikt per theater en niet per periode. En: het aantal verhuringen neemt na het eerste jaar sterk af, het bezoekersaantal schommelt sterk, tussen de 107 en de 16 per week. Bron: administratie van 1 MoreFilm / A-film, met dank aan Wallie Pollé.
 
5. Het British Film Institute haalde in 2003 hoge recettes met vijf kopieën (vier in London, één in Cambridge) die gelanceerd werden in het eerste weekend van mei 2003 (Bank Holiday weekend): meer dan 50.000 pond. Bron: http://www.bfi.org.uk/about/news/2003-05-07-leopard.html.
 
Gebruikte literatuur:
Voor een fotoalbum van Il Gattopardo zie: http://www.cinekolossal.com/1/gattopardo/foto/
IL GATTOPARDO verscheen in 2004 op DVD bij het label Criterion.
 
Leestips over filmdistributie:
·  Croon, Carolien & Stienette Bosklopper, De filmproducent. Handboek voor de praktijk, Amsterdam: Thoeris, 2008.
·  Cones, John W., The Feature Film Distribution Deal: A Critical Analysis of the Single Most Important Film Industry Agreement and How the Motion Picture Industry Operates, Carbondale/ Edwardsville: Southern Illinois UP, 2002 (2e druk, oorspr. 1997).
· Harbord, Janet, Film Cultures, London: Sage Publications, 2002.
· Iordanova, Dina, Budding Channels of Peripheral Cinema: The Long Tail of Global Film Circulation, San Francisco: Blurb, 2008 (www.blurb.com).
· Klinger, Barbara, Beyond the Multiplex: Cinema, New Technologies and the Home, Berkeley: University of California Press, 2006.
· Praktijkgids: www.launchingfilms.com