De bekroning van filmcritici in Nederland


De bekroning van filmcritici in Nederland
 
Een inventarisatie door Peter Bosma*
update februari 2017
(kerntekst circa 2000 woorden documentatie)
 
Inhoudsopgave
1. De Graadt van Roggenprijs voor filmkritiek
2. De NBF Cinemagiaprijs
3. De Pierre Bayle Prijs voor filmkritiek
4. De Louis Hartlooper Prijs voor de beste filmpublicatie
5. Een korte rondblik in de Nederlandstalige filmjournalistiek in 2014
 
 
Welke Nederlandse filmcritici werden de afgelopen vijftig jaar op welke wijze bekroond? Het antwoord op deze vraag biedt ten eerste zicht op de waardering van het vak, en het biedt ten tweede inzicht in welke filmcriticus of filmjournalist erkenning kreeg van tijdgenoten en als spraakmakend werd beschouwd. 

 
  1. De Graadt van Roggenprijs voor filmkritiek
In de jaren zestig werd door de Nederlandse afdeling van de CICAE (Confederation Internationale de Cinema’s d’Art et d’Essai) de ‘Graadt van Roggenprijs voor filmkritiek’ in het leven geroepen. Deze allereerste Nederlandse prijs voor filmkritiek is vernoemd naar Coen J. Graadt van Roggen, die van 1929 tot 1933 filmcriticus van de Nieuwe Rotterdamsche Courant was. Hij vertrok naar Nederlands-Indië, werd ziek en overleed op jonge leeftijd in 1933.
In 1964 werd de Graadt van Roggenprijs voor het eerst uitgereikt aan H.S.Visscher, filmrecensent van de Trouw. Twee jaar later, in 1966 was Jan Blokker de laureaat. De jury bestond toen uit zijn collega-filmcritici Charles Boost, Pierre H. Dubois en H.S. Visscher. Jan Blokker was als filmcriticus begonnen in het Het Parool en schreef sinds 1954 over film in het Algemeen Handelsblad. Hij noemde zichzelf bij de aanvaarding van de prijs een ‘bioscoopverslaggever’, geen filmcriticus.
[…] de bioscoopverslaggever is iemand die de bioscoop frequenteert omdat hij van film houdt, dat wil in principe zeggen van alle films, niet alleen van Bergman, maar ook van John Wayne. Hij houdt van film en schrijft er over voor zijn eigen plezier.
Jan Blokker was van een jongere generatie dan de overige Nederlandse filmcritici in de jaren vijftig, hij stelde zich in de destijds verzuilde filmkritiek op als een onafhankelijke geest. Zijn opvattingen over filmkunst en filmkritiek botsen met die van de oudere critici. Met name Janus van Domburg (criticus van De Tijd en ‘de filmpaus’ van de Nederlandse pers) geeft hem van repliek (onder andere in het tijdschrift Filmforum). B.J. Bertina, de filmcriticus van de Volkskrant, blikt in zijn autobiografie (‘n Beeld van ‘n meneer, 1981) met mildheid en waardering terug op het werk van zijn jongere collega.
 
  1. De NBF Cinemagiaprijs
In 1979 ontving Ellen Waller (NRC Handelsblad) de eerste ‘Cinemagiaprijs’ van de Audiovisuele Beroepsvereniging voor Filmers (de NBF), die toen 25 jaar bestond. Haar dankwoord had als titel ‘Schrijven voor de prullenmand inspireert’. De NBF-Cinemagiaprijs was een kort leven beschoren en werd in totaal vier keer uitgereikt. De drie overige laureaten waren de filmhistoricus Geoffrey N. Donaldson (in 1981), regisseur Jos Stelling (in 1982) en het tijdschrift Skoop (in 1983).
 
  1. De Pierre Bayle Prijs voor filmkritiek
De Rotterdamse Kunststichting (RKS) heeft in de jaren vijftig de “Pierre Bayle Prijs bestemd voor kunstkritiek” in het leven geroepen. Per jaar stond een andere kunstdiscipline centraal, met een keuze uit zeven disciplines. Op het gebied van filmkritiek zijn zeven laureaten te noemen: L.J. Jordaan (1957), Charles Boost (1964), C.B.Doolaard (1971), Dick Ouwendijk (1978), Ellen Waller (1985), Ernie Tee (1992) en Hans Beerekamp (2000). Hans Beerekamp ontving de Pierre Bayle Prijs voor zijn filmkritieken in NRC Handelsblad. In zijn dankwoord weersprak hij de pessimistische conclusie van het juryrapport, waarin een somber beeld werd geschetst van de stand van zaken bij de Nederlandse filmkritiek.
De Pierre Bayle Prijs wordt sinds 2003 uitgereikt door de onafhankelijke Pierre Bayle Stichting. De Pierre Bayle Prijs voor kunstkritiek wordt voortaan om de twee jaar uitgereikt aan critici in de volgende 7 kunstdisciplines: beeldende kunst, letterkunde, toneel, dans, muziek, film, architectuur en design. De bekroning van filmkritiek had vanouds  een tussenpauze van zeven jaar, dit interval is met de nieuwe aanpak dus verdubbelt. Een jaarlijkse prijs voor filmkritiek zou voor meer continuïteit zorgen en een grotere uitstraling hebben. In deze behoefte is vanaf 2005 voorzien, in de vorm van de “Louis Hartlooper Prijs voor de beste filmpublicatie”.
 
  1. De Louis Hartlooper Prijs voor de beste filmpublicatie
Deze prijs is een initiatief van het Louis Hartlooper Genootschap, opgericht onder leiding van filmregisseur Jos Stelling die in 2005 zijn tweede filmtheater in Utrecht opende, het Louis Hartlooper Complex. De doelstelling van de prijs is een publicatie te bekronen die een waardevolle bijdrage levert aan het denken over cinema en aan de verdieping van de filmcultuur in het Nederlands taalgebied. De prijs wordt uitgereikt aan een persoon of personen die zich verdienstelijk hebben gemaakt voor de geschreven filmcultuur.
De toekenning van de Louis Hartlooper Prijs voor de beste filmpublicatie kent een vast patroon en een koerswijziging hierin. Een jury van circa 7 experts stelde aanvankelijk een long list samen van publicaties die voldeden aan de gestelde formele eisen en de algemene doelstelling: De eerste acht jaar koos de jury vervolgens uit de long list de laureaat. Het juryrapport gaf een toelichting op deze keuze. In 2013 werd de procedure voor de toekenning van de Louis Hartlooper Prijs gewijzigd: de leden van het Louis Hartlooper Genootschap stellen voortaan een short list van 3 of 5 genomineerden samen, voorzien van een korte motivatie. Professionals uit de Nederlandse filmsector kunnen vervolgens stemmen op hun favoriet. De stemgerechtigden zijn alle leden van de Dutch Directors Guild (DGG), Filmproducenten Nederland (FPN), Documentaire Producenten Nederland (DPN), Netherlands Society of Cinematographers (NSC) en het Netwerk Scenarioschrijvers. In 2016 werd voor het eerst ook Engelstalige publicaties over de Nederlandse film geselecteerd voor de short list.
De prijsuitreiking vindt nog steeds traditiegetrouw plaats op de eerste donderdag van het Nederlands Film Festival in het Louis Hartlooper Complex, in samenhang met de jaarlijkse borrel van de KNF (Kring van Nederlandse Filmjournalisten). De Prijs bestaat uit een Zwarte Spiegel, een oorkonde met de daarbij horende bronzen Louis Hartlooper Penning, een plaats in de eregalerij in het Louis Hartlooper Complex en duizend euro. De winnaar van het vorige jaar spreekt bij de uitreiking een ‘referaat’ uit waarin hij/zij reflecteert op de stand van zaken op het vlak van filmjournalistiek in Nederland.
In 2014 ontving filmjournalist Peter van Bueren (de Volkskrant) de eerste Louis Hartlooper Oeuvreprijs voor de Filmjournalistiek. Tevens verscheen bij die gelegenheid de publicatie Peter van Bueren: Vijftig jaar filmjournalist. Eerder mocht hij in 2002 de Lifetime Achievement Award van het International Film Festival Rotterdam ontvangen. In 2016 kreeg hij de Parajanov's Thaler Honorary Award van het Golden Apricot Yerevan International Film Festival (GAIFF). Zie ook: http://www.filmjournalisten.nl/dekleinekring/

De lijst van bekroningen geeft een goede indruk van de veelzijdigheid van de Nederlandse filmjournalistiek in de periode 2005-2016, maar deze lijst geeft natuurlijk geen totaalbeeld van de filmjournalistiek in deze periode. Een aanzet hiertoe poog ik in de hierna volgende slotparagraaf te geven, geheel op eigen gezag.
 
  1. Een korte rondblik in de Nederlandstalige filmjournalistiek in 2016
Op het vlak van de laureaten zijn een aantal positieve constateringen te maken:
Aan de andere kant zijn ook een aantal negatieve constateringen te maken:
Toch kan wat mij betreft het algemene beeld van de stand van zaken op het vlak van filmjournalistiek in Nederland zeker positief zijn in 2016. De Filmkrant fungeert als vanouds als kweekvijver van schrijftalent en als maatstaf hoe een volwaardig filmtijdschrift kan functioneren. Filmjournalisten in vaste dienst blijven zeldzaam in Nederland, maar de filmredactie van dagbladen en tijdschriften zijn op goede sterkte en behouden hun hoge niveau. Daarom hulde aan dagbladen zoals de Volkskrant, NRC/Handelsblad, Trouw, het Parool, Telegraaf, AD en de tijdschriften Vrij Nederland, en De Groene Amsterdammer. In Vlaanderen is te wijzen op online tijdschriften over cultuur in het algemeen, zoals Rekto:Verso, en over film in het bijzonder, zoals Photogénie.
Daarnaast zijn er in de Lage Landen talloze persoonlijke initiatieven te signaleren zoals de reeks Filmjaarboeken (sinds 1981), het Nederlandse tijdschrift Schokkend Nieuws en Blotto (allebei ook met een indrukkwekkende staat van dienst) en schitterende incidenten zoals het nummer van Furore over Le Ballon Rouge. Daarnaast floreert de website van Cineville en tal van overige blogs en fanpagina’s. Bijzondere vermelding verdient de website Het Schimmenrijk en het bijbehorende zaalprogramma dat Hans Beerekamp al vele jaren op levendige wijze onderhoudt.
Terugblikkend op de afgelopen tien jaar zijn veel boekpublicaties het vermelden waard:

Documentatie
 
  1. De Graadt van Roggenprijs voor filmkritiek
Over Coen J. Graadt van Roggen zie:
Jan Blokker was in 1952 bij het Parool begonnen bij de kunstredactie en schreef onder andere filmkritieken, in 1954 stapte hij over naar het Algemeen Handelsblad als filmcriticus (er was een vacature ontstaan omdat Ellen Waller vertrok naar Engeland),. Hij stopt in 1968, uit protest tegen een mogelijke samenwerking tussen NDU (uitgever van het Algemeen Handelsblad) en De Telegraaf.  Blokker werd hoofd informatieve programma’s bij de Vpro (tot 1979). Over de filmcriticus Jan Blokker zie verder:
Bertina, B.J. ’n Beeld van ’n meneer, Utrecht: Het Spectrum, 1981. Zie ook:

  1. De NBF Cinemagiaprijs
Waller, Ellen, ‘Schrijven voor de prullenmand inspireert’, in: NRC Handelsblad, Cultureel Supplement, 13 april 1979. Zie ook Van Beek 2000, pp. 212-213 en 230-231.
Over Ellen Waller zie o.a.

  1. De Pierre Bayle Prijs voor filmkritiek
Over de toekenning van de Pierre Bayle Prijs 2000 voor filmkritiek aan Hans Beerekamp, zie:
Zie verder:

  1. De Louis Hartlooper prijs voor de beste filmpublicatie
Laureaten:
  1. Joyce Roodnat
  2. Dirk Lauwaert – Zie ook het dosssier in De Witte Raaf nr. 171 (september/oktober 2014) en de inleiding van Bart Meuleman: : “Hoe eenvoudig zou alles niet zijn, mocht ik een taak hebben…
  3. Annemieke Hendriks
  4. André Waardenburg
  5. Dana Linssen
  6. Oliver Kerkdijk
  7. Eric Koch
  8. Gawie Keyser
  9. Rob van Scheers & Paul Verhoeven; Bor Beekman
  10. Tjeu van den Berk & Marjeet Verbeek
  11. Ruud den Drijver
  12. Patricia Pisters
Louis Hartlooper Oeuvreprijs voor de Filmjournalistiek: Peter van Bueren.

Peter Bosma is onafhankelijk onderzoeker, docent en filmprogrammeur. Sinds maart 2013 is hij lid van het Louis Hartlooper Genootschap. Dit artikel werd geheel op persoonlijke titel geschreven.
Laatste update:  februari 2017
 
Het artikel is online beschikbaar: